Zapis testamentowy a zachowek dla wnuczki

Czym jest zapis testamentowy?

Zapis testamentowy trzeba odróżnić od powołania do spadku. Jeżeli spadkodawca powołuje kogoś do całości albo ułamkowej części spadku, ta osoba jest spadkobiercą. Jeżeli natomiast spadkodawca nakazuje spadkobiercy spełnić określone świadczenie majątkowe na rzecz innej osoby, mamy do czynienia z zapisem zwykłym w rozumieniu art. 968 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.

W opisanej sytuacji zobowiązanie dziedziczącego syna do wypłaty wnuczce 50 000 zł po ukończeniu przez nią 20 lat jest typowym zapisem zwykłym. Wnuczka nie staje się przez to spadkobierczynią. Otrzymuje roszczenie wobec osoby obciążonej zapisem, czyli wobec spadkobiercy zobowiązanego do zapłaty.

Zapis zwykły nie przechodzi na zapisobiercę automatycznie z chwilą śmierci spadkodawcy. Zgodnie z art. 970 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca nie postanowił inaczej, zapisobierca może żądać wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Jeżeli jednak testament przewiduje konkretny termin, na przykład ukończenie przez wnuczkę 20 lat, wymagalność zapisu należy oceniać z uwzględnieniem tej woli spadkodawcy. Jeżeli spadkobierca mimo wymagalności zapisu nie wykonuje go dobrowolnie, osobno wyjaśniamy, jak wyegzekwować zapis testamentowy od spadkobiercy.

Zapis zwykły a zapis windykacyjny

W praktyce ważne jest ustalenie, czy testament zawiera zapis zwykły, czy zapis windykacyjny. Zapis windykacyjny został uregulowany w art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego i może być ustanowiony wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Jego skutkiem jest nabycie określonego przedmiotu przez zapisobiercę windykacyjnego już z chwilą otwarcia spadku, o ile spełnione są ustawowe warunki.

Jeżeli testament tylko zobowiązuje spadkobiercę do zapłaty określonej kwoty w przyszłości, nie jest to zapis windykacyjny, lecz zapis zwykły z art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego. Ma to duże znaczenie dla zachowku, odpowiedzialności spadkobierców oraz terminu dochodzenia roszczenia z zapisu.

Czy wnuczka wydziedziczonego syna ma prawo do zachowku?

Tak, może mieć takie prawo. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Z kolei art. 1011 Kodeksu cywilnego wyraźnie stanowi, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Oznacza to, że wydziedziczenie syna nie pozbawia automatycznie zachowku jego córki. Wnuczka może wejść w zakres ochrony przewidzianej przez przepisy o zachowku, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym byłaby brana pod uwagę przy obliczaniu udziału stanowiącego podstawę zachowku.

Jeżeli uprawniona wnuczka jest małoletnia, wysokość jej zachowku wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym. Wynika to wprost z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba pełnoletnia i zdolna do pracy co do zasady ma zachowek w wysokości połowy takiego udziału.

Czy można odrzucić zapis testamentowy?

Nie należy mówić o odrzuceniu spadku, jeżeli wnuczka nie została powołana do dziedziczenia, lecz ustanowiono na jej rzecz jedynie zapis zwykły. Odrzucenie spadku dotyczy spadkobiercy i jest uregulowane w art. 1012 oraz następnych Kodeksu cywilnego. Zapisobierca zwykły nie odrzuca spadku, lecz może nie chcieć być zapisobiercą.

Podstawę takiej sytuacji stanowi art. 973 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że jeżeli osoba, na której rzecz został uczyniony zapis, nie chce lub nie może być zapisobiercą, obciążony zapisem zostaje zwolniony od obowiązku jego wykonania, przy czym w braku odmiennej woli spadkodawcy powinien wykonać dalsze zapisy.

Jeżeli zapis został uczyniony na rzecz małoletniego dziecka, decyzja o rezygnacji z tego prawa nie powinna być podejmowana samodzielnie przez rodzica albo opiekuna. Zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Jeżeli dziecko ma opiekuna prawnego, zastosowanie ma art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku małoletniego.

Rezygnacja z roszczenia o 50 000 zł zwykle będzie czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka. Sąd opiekuńczy oceni, czy taka decyzja rzeczywiście leży w interesie małoletniego, zwłaszcza gdy celem rezygnacji ma być dochodzenie zachowku w wyższej kwocie.

Czy rezygnacja z zapisu daje prawo do pełnego zachowku?

Nie zawsze. Art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Z tego przepisu wynika, że zapis może służyć pokryciu zachowku. Jeżeli zapis został wykonany i jego wartość jest niższa niż należny zachowek, uprawniony może dochodzić uzupełnienia. Jeżeli wartość zapisu pokrywa cały zachowek, dodatkowe roszczenie o zapłatę zachowku co do zasady nie powstanie.

Jeżeli zapis jest odroczony w czasie, na przykład płatny dopiero po ukończeniu przez dziecko 20 lat, sytuacja wymaga osobnej oceny. W praktyce trzeba ustalić, czy zapis jest realnie wykonalny, jaka jest jego wartość ekonomiczna na dzień obliczania zachowku oraz czy odległy termin płatności nie powoduje, że małoletnia faktycznie nie otrzymała jeszcze należnej ochrony majątkowej. W razie sporu o tym, czy należy się pełny zachowek, uzupełnienie zachowku albo tylko wykonanie zapisu, rozstrzyga sąd.

Jak obliczyć zachowek wnuczki?

Najpierw należy ustalić udział, który przypadłby uprawnionej przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli spadkodawczyni pozostawiła męża oraz dwóch synów, to przy dziedziczeniu ustawowym małżonek i dzieci dziedziczyliby co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Wynika to z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jeden z synów został skutecznie wydziedziczony, jego zstępna może dochodzić własnego zachowku na podstawie art. 1011 Kodeksu cywilnego. W typowym układzie, w którym udział przypadający na linię wydziedziczonego syna wynosiłby jedną trzecią, małoletnia wnuczka mogłaby żądać zachowku odpowiadającego dwóm trzecim z jednej trzeciej, czyli dwóm dziewiątym wartości substratu zachowku.

Substrat zachowku nie zawsze jest równy czystej wartości majątku pozostawionego w spadku. Przy obliczeniach trzeba uwzględnić zasady doliczania darowizn i zapisów windykacyjnych, w szczególności art. 993, art. 994, art. 995 i art. 996 Kodeksu cywilnego. W konkretnych sprawach istotne mogą być też długi spadkowe, darowizny dokonane za życia spadkodawcy oraz wartość składników majątku z daty orzekania o zachowku.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Tak stanowi art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zachowek ma być dochodzony od osoby obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin należy oceniać według art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Roszczenie z tytułu zapisu zwykłego przedawnia się z upływem 5 lat od dnia jego wymagalności, zgodnie z art. 981 Kodeksu cywilnego. Jeżeli testament przewiduje wypłatę dopiero po ukończeniu przez zapisobierczynię 20 lat, termin przedawnienia roszczenia o wykonanie zapisu należy liczyć od chwili, w której zapis staje się wymagalny, chyba że z testamentu albo okoliczności wynika inna ocena.

Co powinien zrobić opiekun lub rodzic małoletniej zapisobierczyni?

W pierwszej kolejności należy uzyskać odpis testamentu i protokół jego otwarcia oraz ogłoszenia. Te dokumenty są potrzebne do oceny terminu przedawnienia zachowku z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego oraz treści samego zapisu.

Następnie trzeba ustalić skład i wartość spadku, krąg spadkobierców ustawowych, skuteczność wydziedziczenia oraz wysokość ewentualnych darowizn doliczanych do zachowku. Dopiero po tych ustaleniach można porównać wartość zapisu z wysokością zachowku należnego dziecku.

Jeżeli rozważana jest rezygnacja z zapisu, rodzic albo opiekun powinien wystąpić do sądu opiekuńczego o zezwolenie, jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem małoletniego. Podstawą będzie odpowiednio art. 101 § 3 albo art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. We wniosku warto wykazać, dlaczego odmowa przyjęcia zapisu i dochodzenie zachowku ma być korzystniejsze dla dziecka.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie córka wydziedziczonego syna nie odrzuca spadku, ponieważ nie została powołana jako spadkobierczyni. Jest zapisobierczynią zwykłą, a więc przysługuje jej roszczenie o zapłatę kwoty wskazanej w testamencie, jeżeli zapis jest ważny i stanie się wymagalny.

Jednocześnie jako zstępna wydziedziczonego zstępnego może mieć własne roszczenie o zachowek na podstawie art. 1011 Kodeksu cywilnego. Zapis może jednak wpływać na wysokość zachowku, ponieważ art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje roszczenie o pokrycie albo uzupełnienie zachowku wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnej wartości w innej formie.

Przed rezygnacją z zapisu ustanowionego na rzecz małoletniej konieczna jest szczególna ostrożność. Taka decyzja zwykle wymaga zgody sądu opiekuńczego i powinna być poprzedzona dokładnym porównaniem wartości zapisu, wysokości zachowku, terminu płatności oraz realnej wypłacalności osoby obciążonej zapisem.

Źródła

• Art. 931 § 1, art. 968 § 1, art. 970, art. 973, art. 981, art. 981¹ § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993-996, art. 1007 § 1 i § 2, art. 1008 oraz art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 101 § 3 oraz art. 156 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.