Darowizna od matki a podział majątku po rozwodzie

Zasadą jest, że z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich — tak stanowi art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Powiązanym zagadnieniem jest darowizna od babci w trakcie sprawy spadkowej po dziadku.

Jednocześnie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyraźnie przewiduje, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. To oznacza, że pieniądze przekazane Panu przez matkę wyłącznie dla Pana, nawet już po ślubie, co do zasady nie wchodzą do majątku wspólnego.

Nie ma przy tym znaczenia sam fakt, że darowizna była pieniężna i wpływała na Pana rachunek osobisty. Znaczenie ma przede wszystkim to, komu została dokonana darowizna i czy da się to później wykazać dowodowo.

Czy wpłata darowizny na wspólne konto powoduje, że pieniądze stają się wspólne?

Nie zawsze. Samo przelanie środków z majątku osobistego na rachunek wspólny nie zmienia automatycznie ich charakteru prawnego. W praktyce jednak powstaje duży problem dowodowy, bo środki mogą zostać zmieszane z pieniędzmi należącymi do majątku wspólnego, np. z wynagrodzeniem za pracę, które należy do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc pieniądze od matki da się precyzyjnie prześledzić: wpływ darowizny na rachunek osobisty, późniejszy przelew na konto wspólne i brak innych operacji uniemożliwiających identyfikację środków, to nadal można twierdzić, że były to środki z majątku osobistego. Gdy jednak pieniądze zostały wymieszane z innymi wpływami i wydane na bieżące potrzeby rodziny, wyłączenie ich z majątku wspólnego może być bardzo trudne.

Kiedy darowizna od rodzica wchodzi do majątku wspólnego?

Wyjątek wynika wprost z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli darczyńca wyraźnie zastrzegł, że darowizna ma trafić do obojga małżonków albo do majątku wspólnego, wtedy nie będzie to majątek osobisty jednego z nich.

Przykładowo, jeżeli w tytule przelewu, umowie darowizny albo w oświadczeniu darczyńcy wskazano, że środki są przekazywane „dla obojga małżonków” lub „na wspólne mieszkanie małżonków”, sąd może uznać, że darowizna miała zasilić majątek wspólny. Dlatego ogromne znaczenie ma treść dokumentów i okoliczności faktyczne konkretnej sprawy.

Jak udowodnić, że pieniądze od matki były Pana darowizną?

W postępowaniu o podział majątku decydują przede wszystkim dowody. Jeżeli chce Pan wyłączyć środki z podziału albo wykazać nakład z majątku osobistego na majątek wspólny, warto przygotować:

• potwierdzenia przelewów od matki na Pana rachunek,
• tytuły przelewów wskazujące na darowiznę,
• pisemną umowę darowizny, jeżeli była sporządzona,
• zgłoszenie darowizny do urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2, jeżeli było składane,
• historię rachunku pokazującą dalszy przepływ środków,
• zeznania matki jako świadka.

Z podatkowego punktu widzenia darowizna od matki może korzystać ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, jeżeli spełnione zostały ustawowe warunki, w szczególności zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy oraz — w przypadku darowizny pieniędzy — udokumentowanie ich otrzymania dowodem przekazania na rachunek płatniczy lub innym wskazanym w ustawie sposobem. Brak zgłoszenia nie przesądza jeszcze o losie pieniędzy w podziale majątku, ale osłabia materiał dowodowy.

Co jeśli pieniądze z darowizny zostały wydane na wspólne mieszkanie lub wspólny majątek?

W takiej sytuacji często nie chodzi już o wyłączenie samej gotówki z podziału, bo pieniądze fizycznie nie istnieją, lecz o rozliczenie nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny. Podstawą jest art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Jeżeli więc środki od matki zostały przeznaczone np. na zakup mieszkania wchodzącego do majątku wspólnego, remont wspólnej nieruchomości, spłatę wspólnego kredytu albo wkład własny do zakupu nieruchomości, może Pan żądać ich rozliczenia przy podziale majątku. Wysokość rozliczenia zależy od tego, na co środki zostały przeznaczone i jak wpłynęły na wartość majątku wspólnego.

Przy nieruchomościach spór dotyczy często tego, czy środki były tylko wkładem finansowym, czy przełożyły się na konkretny wzrost wartości rzeczy. W takich sprawach sąd nierzadko korzysta z opinii biegłego.

Darowizna a wspólne mieszkanie, sprzedaż i późniejsze rozliczenia

Jeżeli środki z majątku osobistego zostały ulokowane w nieruchomości należącej do majątku wspólnego, ich rozliczenie może mieć znaczenie także przy późniejszym zbyciu lokalu albo ustalaniu spłat między byłymi małżonkami. W praktyce trzeba odróżnić sytuację, gdy chodzi o sprzedaż wspólnego mieszkania, od sytuacji, gdy nieruchomość należy do majątku osobistego jednego z małżonków i pojawia się problem sprzedaż majątku osobistego.

To rozróżnienie jest istotne, ponieważ inny będzie zakres uprawnień drugiego małżonka oraz inny sposób rozliczenia nakładów.

Czy pieniądze z wesela są majątkiem wspólnym?

Najczęściej tak, ale nie zawsze. Jeżeli nie da się wykazać, że konkretne kwoty były darowizną wyłącznie dla jednego z małżonków, sąd zwykle traktuje pieniądze weselne jako składnik majątku wspólnego. Jeżeli jednak z okoliczności wynika, że określone osoby przekazywały środki tylko jednemu z małżonków, można próbować dowodzić, że w tej części była to darowizna do majątku osobistego.

Wszystko zależy od stanu faktycznego: zwyczajów rodzinnych, formy wręczenia pieniędzy, treści kopert, notatek, przelewów i zeznań świadków. W tego typu sprawach sądy bardzo ostrożnie oceniają twierdzenia składane już po rozpadzie małżeństwa.

Jak wygląda podział majątku po rozwodzie?

Podział majątku jest możliwy po ustaniu wspólności majątkowej, np. po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, po zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność albo po prawomocnym orzeczeniu sądu o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Co do zasady można go przeprowadzić:

• umownie — jeśli byli małżonkowie są zgodni; jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, wymagana jest forma aktu notarialnego,
• sądownie — gdy nie ma porozumienia.

W postępowaniu sądowym sąd ustala skład majątku wspólnego, jego wartość, sposób podziału, a w razie potrzeby także dopłaty, spłaty oraz rozliczenia nakładów na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Dopiero art. 43 § 2 tej ustawy pozwala żądać ustalenia nierównych udziałów, ale tylko wtedy, gdy łącznie występują ważne powody i różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.

Samo to, że jeden z małżonków otrzymywał darowizny od rodziców, nie oznacza jeszcze podstaw do ustalenia nierównych udziałów. Częściej właściwym rozwiązaniem jest właśnie rozliczenie nakładów z majątku osobistego.

Właściwość sądu, opłata i elementy wniosku

Sprawę o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności rozpoznaje sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym. Właściwość miejscową określa obecnie art. 566 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym do rozpoznania sprawy właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a jeżeli wspólność ustała wskutek śmierci jednego z małżonków — sąd spadku.

Opłata od wniosku o podział majątku wspólnego wynosi:

We wniosku warto wskazać:

• datę i podstawę ustania wspólności majątkowej,
• składniki majątku wspólnego,
• ich wartość,
• proponowany sposób podziału,
• żądanie rozliczenia nakładów z majątku osobistego na wspólny, jeżeli występują,
• wszystkie dowody, zwłaszcza dokumenty bankowe i dokumenty dotyczące nieruchomości.

Jak sąd ustala skład i wartość majątku?

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że skład majątku wspólnego ustala się według stanu z chwili ustania wspólności majątkowej, natomiast jego wartość według cen z chwili dokonywania podziału. Ma to znaczenie zwłaszcza przy nieruchomościach, samochodach, rachunkach inwestycyjnych i większych nakładach remontowych.

Jeżeli strony sporu nie są zgodne co do wartości składników, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego. W praktyce zwiększa to koszty i wydłuża postępowanie.

Co w Pana sytuacji jest najważniejsze praktycznie?

Jeżeli darowizny od matki były przekazywane wyłącznie Panu, powinien Pan dążyć do wykazania dwóch kwestii:

1. że były to darowizny dokonane tylko na Pana rzecz, a więc należące do majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
2. że środki te albo nadal istnieją jako dający się wyodrębnić składnik majątku osobistego, albo zostały zużyte jako nakład z majątku osobistego na majątek wspólny, który podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli nie uda się tego udowodnić, sąd może uznać sporne środki za element majątku wspólnego albo odmówić rozliczenia nakładu z uwagi na niewykazanie jego wysokości i pochodzenia.

FAQ

Czy darowizna od matki po ślubie zawsze jest majątkiem osobistym?

Nie zawsze. Co do zasady tak wynika z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale tylko wtedy, gdy darczyńca nie postanowił, że darowizna ma trafić do obojga małżonków albo do majątku wspólnego.

Czy wspólne konto przekreśla możliwość odzyskania pieniędzy z darowizny?

Nie automatycznie, ale bardzo komplikuje sprawę. Trzeba wykazać pochodzenie środków i ich dalszy przepływ. Im większe wymieszanie z innymi pieniędzmi, tym trudniej o skuteczne roszczenie.

Czy można żądać zwrotu środków wydanych na wspólne mieszkanie?

Tak, zwykle w formie rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ile kosztuje wniosek o podział majątku?

Co do zasady 1000 zł, a jeśli wniosek zawiera zgodny projekt podziału — 300 zł, zgodnie z art. 38 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy brak zgłoszenia darowizny do urzędu skarbowego oznacza przegraną w podziale majątku?

Nie. To nie zamyka drogi do wykazywania, że pieniądze były darowizną, ale może osłabić Pana pozycję dowodową. Warto wtedy szczególnie zadbać o przelewy, umowy i świadków.

Źródła

• art. 31 § 1 i § 2, art. 33 pkt 2, art. 43 § 1 i § 2, art. 45 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 566 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 38 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• postanowienie Sądu Najwyższego z 5 października 1974 r., sygn. akt III CRN 190/74 — w zakresie przesłanki „ważnych powodów” przy nierównych udziałach.