Fragment piosenki z YouTube na Instagramie – kiedy wolno?

Czy można wrzucić na Instagram fragment piosenki lub teledysku z YouTube bez zgody?

Co do zasady – nie. Utwór muzyczny, słowno-muzyczny, nagranie fonograficzne i teledysk są chronione przez ustawę z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji na podstawie art. 17 tej ustawy, a art. 6 ust. 1 pkt 3 definiuje rozpowszechnianie jako udostępnienie utworu publicznie w jakikolwiek sposób.

Umieszczenie fragmentu piosenki lub teledysku w poście, relacji albo rolce na Instagramie jest co do zasady formą publicznego udostępnienia. Jeżeli nie masz zgody uprawnionego albo nie zachodzi wyraźny wyjątek ustawowy, publikacja może naruszać autorskie prawa majątkowe.

W praktyce trzeba też odróżnić dwie sytuacje: użycie muzyki z oficjalnej biblioteki udostępnionej w samym serwisie Instagram oraz samodzielne pobranie materiału z YouTube i wgranie go do własnego posta. Ta druga sytuacja jest prawnie znacznie bardziej ryzykowna.

Nie istnieje bezpieczna zasada „30 sekund”

Często powtarzana reguła, że wolno użyć „do 15 sekund” albo „do 30 sekund”, nie wynika z żadnego przepisu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. O legalności nie decyduje sam czas trwania fragmentu, tylko podstawa prawna jego wykorzystania.

Nawet bardzo krótki fragment może być prawnie istotny, jeżeli jest rozpoznawalny i przejęty bez podstawy prawnej. Z kolei dłuższy fragment może być dopuszczalny, jeśli rzeczywiście spełnia warunki cytatu. Dlatego samo ograniczenie materiału do kilkunastu czy kilkudziesięciu sekund nie daje ochrony przed zarzutem naruszenia.

Kiedy można powołać się na prawo cytatu?

Najważniejszą podstawą, którą w opisanej sytuacji należy rozważyć, jest art. 29 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z tym przepisem wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz utwory w całości w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie albo prawa gatunku twórczości.

To oznacza, że cytat może być legalny tylko wtedy, gdy łącznie są spełnione następujące warunki:

• cytowany utwór został wcześniej rozpowszechniony legalnie,
• Twój materiał stanowi samoistną całość, a nie tylko „opakowanie” dla cudzego utworu,
• przejęty fragment jest potrzebny do konkretnego celu wskazanego w art. 29 ust. 1,
• zakres cytatu nie wykracza poza to, co jest uzasadnione tym celem,
• oznaczysz twórcę i źródło zgodnie z art. 34 ustawy, o ile jest to możliwe.

Jeżeli publikujesz materiał edukacyjny o języku, możesz czasem wykorzystać fragment piosenki jako ilustrację konkretnego zjawiska: wymowy, idiomu, konstrukcji gramatycznej, metafory albo różnicy znaczeniowej. Ale fragment musi rzeczywiście służyć objaśnieniu. Sama dekoracja posta albo zwiększenie atrakcyjności treści nie wystarczy.

Przy zagadnieniu cytowania utworów w kontekście nauczania warto też zobaczyć materiał o użytku edukacyjnym, bo w praktyce granice dozwolonego korzystania zależą od celu i sposobu przedstawienia cudzego materiału.

Czy cel edukacyjny zawsze legalizuje publikację?

Nie. Sam „cel edukacyjny” nie działa automatycznie. W ustawie trzeba odróżnić prawo cytatu z art. 29 od dozwolonego korzystania dla celów dydaktycznych przez instytucje oświatowe i naukowe, o którym mowa w art. 27 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Art. 27 dotyczy przede wszystkim korzystania na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych lub prowadzenia badań naukowych przez instytucje systemu oświaty, uczelnie, jednostki naukowe i określone podmioty prowadzące kształcenie. Nie jest to przepis, na który może swobodnie powołać się każdy użytkownik prywatnego konta na Instagramie.

Jeżeli więc prowadzisz prywatny profil, blog lub konto twórcy internetowego, to w większości przypadków właściwą podstawą do oceny będzie właśnie art. 29, czyli cytat, a nie art. 27.

Czy trzeba podać autora i źródło?

Tak. Art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi, że można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, przy uwzględnieniu istniejących możliwości. Brak oznaczenia autora i źródła może osłabić możliwość skutecznego powoływania się na cytat.

W praktyce przy poście lub rolce warto podać co najmniej tytuł utworu, wykonawcę, autora, a jeśli to możliwe także źródło nagrania. Trzeba jednak pamiętać, że samo podpisanie autora nie zastępuje zgody ani nie legalizuje wykorzystania, jeżeli nie są spełnione warunki cytatu.

Czy wolno pobrać materiał z YouTube i wgrać go na Instagram?

To najczęściej najbardziej problematyczny element. Nawet jeżeli materiał jest publicznie dostępny na YouTube, nie oznacza to, że wolno go pobrać, wyciąć fragment i ponownie rozpowszechniać na innej platformie. Takie działanie zwykle oznacza stworzenie nowej kopii i kolejne publiczne udostępnienie.

Z punktu widzenia prawa autorskiego znaczenie mają tu nie tylko prawa do samej kompozycji i tekstu, ale też do artystycznego wykonania, fonogramu i wideogramu. Ochronę praw pokrewnych przewidują m.in. art. 85 ust. 1, art. 94 ust. 4 oraz art. 97 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Jeżeli rozważasz osadzenie lub publikację materiałów z platformy wideo, pomocny może być także artykuł o wykorzystaniu treści z YouTube, bo istotna jest różnica między osadzeniem legalnie opublikowanego materiału a pobraniem go i ponownym wrzuceniem u siebie.

Instagram a licencje platformy

W praktyce część użytkowników korzysta z muzyki udostępnianej bezpośrednio przez Instagram lub Meta w narzędziach platformy. Taki przypadek należy oceniać odrębnie od samodzielnego wgrywania pobranego pliku z YouTube. Jeżeli platforma udostępnia określony katalog utworów w ramach swoich funkcji, użytkownik działa zwykle w granicach licencji i regulaminu platformy.

Trzeba jednak sprawdzić, czy dana funkcja jest przeznaczona dla kont prywatnych, twórców czy firm oraz czy nie ma ograniczeń terytorialnych lub biznesowych. Zakres praw wynika wtedy nie z ogólnego „pozwolenia z internetu”, lecz z konkretnej umowy licencyjnej i regulaminu serwisu.

Kiedy publikacja będzie szczególnie ryzykowna?

Ryzyko naruszenia jest duże zwłaszcza wtedy, gdy:

• wstawiasz sam fragment piosenki lub teledysku bez własnego merytorycznego komentarza,
• fragment ma przede wszystkim przyciągać uwagę odbiorców, a nie służyć analizie lub nauczaniu,
• publikacja promuje usługi, markę, kurs albo działalność gospodarczą,
• nie oznaczasz autora i źródła,
• pobierasz materiał z YouTube z naruszeniem warunków korzystania z platformy,
• wykorzystujesz nagranie w sposób zastępujący odbiorcy kontakt z oryginałem.

W takim układzie uprawniony może twierdzić, że doszło do bezprawnego korzystania z utworu i z praw pokrewnych.

Jakie mogą być konsekwencje naruszenia?

Na gruncie cywilnym uprawniony może żądać m.in. zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych oraz wydania uzyskanych korzyści – wynika to z art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Może też żądać odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny, jeśli naruszenie jest zawinione.

W praktyce bardzo często pierwszą konsekwencją jest usunięcie treści przez platformę, blokada dźwięku, ostrzeżenie, ograniczenie zasięgów albo spór z właścicielem praw. W poważniejszych przypadkach możliwe są również roszczenia finansowe.

Ustawa przewiduje też odpowiedzialność karną za bezprawne rozpowszechnianie cudzych utworów. Zgodnie z art. 116 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo opracowanej, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ocena odpowiedzialności karnej zawsze zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego.

Praktyczna ocena opisanej sytuacji

Jeżeli chcesz opublikować na Instagramie krótki fragment piosenki lub teledysku pobrany z YouTube w materiale dotyczącym nauki języka, odpowiedź brzmi: czasem tak, ale tylko pod warunkiem spełnienia rygorystycznych warunków cytatu.

Najbezpieczniej jest przyjąć, że sama krótkość fragmentu i edukacyjny charakter profilu nie wystarczają. Żeby zwiększyć szansę legalności, Twój materiał powinien:

• być własnym, autorskim nagraniem lub postem o samodzielnej wartości,
• wykorzystywać fragment wyłącznie jako ilustrację konkretnej tezy językowej,
• ograniczać cytat do niezbędnego minimum,
• zawierać oznaczenie autora i źródła,
• unikać prostego reuploadu cudzego klipu.

Jeżeli natomiast plan polega na tym, by wrzucić atrakcyjny fragment piosenki z krótkim podpisem o znaczeniu słów, to taka publikacja może nie spełnić przesłanki „utworu stanowiącego samoistną całość” oraz przesłanki konieczności cytatu.

Tabela: kiedy ryzyko jest mniejsze, a kiedy większe?

FAQ

Czy 30 sekund piosenki można legalnie wrzucić bez zgody?

Nie ma takiej automatycznej zasady. O legalności decyduje podstawa prawna, np. art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a nie sam czas trwania fragmentu.

Czy wystarczy napisać nazwę wykonawcy i źródło?

Nie. Oznaczenie autora i źródła jest ważne na podstawie art. 34 ustawy, ale samo w sobie nie zastępuje zgody ani nie tworzy prawa do publikacji.

Czy prywatne konto edukacyjne może korzystać z wyjątku dydaktycznego?

Zwykle nie wprost. Art. 27 dotyczy przede wszystkim określonych instytucji edukacyjnych i naukowych. Prywatny twórca najczęściej musi oceniać publikację przez pryzmat prawa cytatu z art. 29.

Czy pobranie filmu z YouTube i wrzucenie go na Instagram jest bezpieczne?

Najczęściej nie. Taka operacja zwykle oznacza wykonanie kopii i ponowne publiczne udostępnienie cudzego materiału, co bez zgody uprawnionego jest ryzykowne.

Czy użycie muzyki z biblioteki Instagrama jest legalniejsze?

Zwykle tak, bo może opierać się na licencji platformy. Trzeba jednak sprawdzić regulamin i ograniczenia dotyczące rodzaju konta, terytorium i celu wykorzystania.

Źródła

• Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 6 ust. 1 pkt 3, art. 17, art. 27, art. 29, art. 34, art. 36, art. 79, art. 85 ust. 1, art. 94 ust. 4, art. 97, art. 116.
• Praktyka platform społecznościowych dotycząca licencjonowanej muzyki i automatycznych systemów egzekwowania praw zależy dodatkowo od regulaminów danego serwisu oraz konkretnego modelu publikacji.