Opieka nad chorym na schizofrenię bratem

Czy siostra odpowiada prawnie za chorego brata?

Co do zasady nie. Jeżeli brat jest osobą pełnoletnią i nie został ubezwłasnowolniony, zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że sam podejmuje decyzje prawne, sam zawiera umowy i sam odpowiada za swoje zobowiązania. Choroba psychiczna nie powoduje automatycznie przejścia odpowiedzialności za jego sprawy na rodzeństwo.

Siostra nie odpowiada więc automatycznie za długi brata, jego rachunki, pożyczki, szkody wyrządzone osobom trzecim ani za to, czy regularnie się leczy. Inaczej mogłoby być tylko wtedy, gdyby siostra sama podjęła określone zobowiązanie, np. podpisała umowę jako współdłużnik, poręczyciel, pełnomocnik działający poza zakresem umocowania albo faktycznie swoim zachowaniem wyrządziła komuś szkodę.

Również odpowiedzialność karna jest osobista. Jeżeli osoba chora psychicznie popełni czyn zabroniony, ocena jej poczytalności należy do organów prowadzących sprawę i biegłych psychiatrów. Nawet gdyby z powodu choroby brat nie ponosił odpowiedzialności karnej, nie oznacza to, że odpowiedzialność przechodzi na siostrę.

Czy istnieje prawny obowiązek stałej opieki nad dorosłym rodzeństwem?

Polskie prawo nie nakłada na siostrę ogólnego obowiązku codziennego sprawowania osobistej opieki nad dorosłym bratem tylko dlatego, że choruje on na schizofrenię. Jeżeli brat nie jest ubezwłasnowolniony, nie ma ustanowionego opiekuna prawnego, a jego sprawami zajmuje się ośrodek pomocy społecznej, siostra nie staje się z mocy prawa osobą odpowiedzialną za organizowanie mu całego życia.

Trzeba jednak odróżnić brak stałego obowiązku opieki od sytuacji nagłej. Jeżeli ktokolwiek widzi, że inny człowiek znajduje się w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, powinien udzielić pomocy w granicach swoich możliwości, w szczególności wezwać odpowiednie służby. W praktyce przy ostrym kryzysie psychicznym najbezpieczniejsze jest wezwanie pogotowia ratunkowego, policji lub kontakt z numerem 112.

Alimenty na rzecz chorego brata

Jedynym typowym obowiązkiem rodzinnym, który może mieć znaczenie między dorosłym rodzeństwem, jest obowiązek alimentacyjny. Nie powstaje on jednak automatycznie. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, ale kolejność jest istotna: zstępni są przed wstępnymi, a wstępni przed rodzeństwem.

W przypadku rodzeństwa alimenty mogą wchodzić w grę przede wszystkim wtedy, gdy osoba uprawniona znajduje się w niedostatku, czyli nie może własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych podstawowych potrzeb. Jeżeli brat otrzymuje świadczenie, ma środki na koncie i jest w stanie pokrywać bieżące koszty utrzymania, samo rozpoznanie schizofrenii nie wystarcza do żądania alimentów od siostry. Szerzej obowiązki rodzinne omawiamy w materiale o obowiązkach brata wobec niepełnosprawnej siostry.

Nawet gdyby brat znalazł się w niedostatku, sąd badałby możliwości majątkowe i zarobkowe siostry oraz jej sytuację rodzinną. W stosunku do rodzeństwa przepisy przewidują dodatkową ochronę: zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli ich spełnienie byłoby połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny.

Długi, rachunki i wspólny dom po rodzicach

Jeżeli brat mieszka w domu po rodzicach, a siostra jest współwłaścicielką nieruchomości, należy rozdzielić dwie kwestie: odpowiedzialność za brata i obowiązki współwłaściciela. Siostra nie odpowiada za prywatne długi brata, ale jako współwłaścicielka może mieć własne obowiązki związane z nieruchomością, np. w zakresie podatku od nieruchomości, koniecznych napraw, kosztów utrzymania części wspólnych czy rozliczeń między współwłaścicielami.

Jeżeli brat zaciągnie pożyczkę, podpisze umowę telefoniczną albo nie zapłaci prywatnych rachunków, wierzyciel nie może żądać zapłaty od siostry tylko dlatego, że jest jego siostrą lub współwłaścicielką domu. Wyjątkiem byłaby sytuacja, w której siostra sama podpisała dokumenty, poręczyła dług, wyraziła zgodę na obciążenie swojej własności albo działała jako pełnomocnik i przekroczyła zakres umocowania.

Ubezwłasnowolnienie osoby chorej na schizofrenię

Jeżeli choroba powoduje, że brat nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje stałej pomocy do prowadzenia swoich spraw, można rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie. Nie każda diagnoza schizofrenii uzasadnia taki wniosek. Sąd ocenia realne funkcjonowanie osoby, jej zdolność do rozumienia decyzji, zarządzania pieniędzmi, leczenia, prowadzenia spraw urzędowych i dbania o podstawowe potrzeby.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osoby, która wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Ubezwłasnowolnienie częściowe dotyczy osoby pełnoletniej, która z powodu takich zaburzeń potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć m.in. rodzeństwo osoby, której wniosek dotyczy. Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy właściwy według miejsca zamieszkania tej osoby, a gdy nie ma miejsca zamieszkania – według miejsca pobytu. W postępowaniu sąd co do zasady korzysta z opinii biegłych i wysłuchuje osobę, której sprawa dotyczy.

Zobacz również: ubezwłasnowolnienie schizofrenii oraz praktyczne omówienie roli, jaką może pełnić opiekun chorego rodzica w sprawach osoby dorosłej wymagającej pomocy.

Kiedy stan chorego brata wymaga interwencji bez jego zgody?

Rodzeństwo nie może samodzielnie zdecydować o przymusowym leczeniu osoby dorosłej. W sytuacji zagrożenia albo poważnego pogorszenia stanu psychicznego zastosowanie mogą mieć szczególne procedury przewidziane dla leczenia bez zgody, z udziałem lekarza i — zależnie od trybu — sądu opiekuńczego. Dlatego kluczowe jest dokumentowanie konkretnych zachowań i wcześniejszych interwencji.

Kto może zainicjować postępowanie i jakie przesłanki są badane, wyjaśniamy w poradniku o przymusowym leczeniu psychiatrycznym.

Co może zrobić siostra w praktyce?

Najbezpieczniejsze działania zależą od tego, czy problem ma charakter codzienny, majątkowy, medyczny czy nagły. Jeżeli brat funkcjonuje samodzielnie, ma świadczenia i korzysta z pomocy MOPS, siostra może ograniczyć się do kontaktu z pracownikiem socjalnym, monitorowania stanu nieruchomości oraz reagowania na realne zagrożenia. Nie ma obowiązku przejmowania wszystkich spraw brata.

Jeżeli stan brata się pogarsza, warto gromadzić dokumentację: zaświadczenia lekarskie, decyzje o świadczeniach, informacje z MOPS, notatki z interwencji, korespondencję, rachunki i dowody problemów z prowadzeniem spraw. Takie materiały są istotne zarówno przy ewentualnym wniosku o ubezwłasnowolnienie, jak i przy wniosku o leczenie bez zgody.

Jeżeli brat stanowi zagrożenie dla siebie lub innych, priorytetem nie jest wniosek do sądu, lecz natychmiastowe wezwanie służb. Przy groźbach samobójczych, agresji, skrajnej dezorganizacji zachowania, pożarze, niszczeniu instalacji lub realnym zagrożeniu zdrowia należy wzywać pogotowie albo policję.

FAQ

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności przepisy o ubezwłasnowolnieniu i odpowiedzialności za czyn własny.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – przepisy o obowiązku alimentacyjnym oraz opiece.
• Kodeks postępowania cywilnego – postępowanie w sprawach o ubezwłasnowolnienie.
• Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego – przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody.
• Kodeks karny – art. 162 dotyczący nieudzielenia pomocy.