Ubezwłasnowolnienie osoby chorej na schizofrenię

Czy schizofrenia może być podstawą ubezwłasnowolnienia?

Choroba psychiczna, w tym schizofrenia, może być jedną z ustawowych przesłanek ubezwłasnowolnienia. Nie oznacza to jednak, że każde rozpoznanie schizofrenii automatycznie uzasadnia odebranie albo ograniczenie zdolności do czynności prawnych. Sąd bada przede wszystkim aktualny stan zdrowia, przebieg choroby, wpływ objawów na codzienne decyzje oraz to, czy ubezwłasnowolnienie rzeczywiście leży w interesie osoby chorej.

Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Natomiast art. 16 Kodeksu cywilnego przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

W praktyce przy schizofrenii znaczenie mają m.in. dokumentacja medyczna, hospitalizacje, opinie lekarzy, epizody psychotyczne, sposób gospodarowania pieniędzmi, zaciąganie zobowiązań bez rozeznania, zaniedbywanie leczenia lub niemożność załatwiania spraw urzędowych. Sąd nie powinien traktować ubezwłasnowolnienia jako sankcji za chorobę, lecz jako środek ochronny, stosowany tylko wtedy, gdy łagodniejsze rozwiązania nie wystarczają.

Ubezwłasnowolnienie całkowite a częściowe

Najważniejsza różnica polega na stopniu ingerencji w zdolność osoby do samodzielnego działania. Ubezwłasnowolnienie całkowite oznacza brak zdolności do czynności prawnych. Co do zasady czynności prawne dokonane przez taką osobę są nieważne, z wyjątkiem drobnych umów należących do powszechnych spraw życia codziennego, jeżeli zostały wykonane i nie prowadzą do rażącego pokrzywdzenia tej osoby.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską. Opiekun reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną, dba o jej sprawy osobiste i majątkowe, ale w ważniejszych czynnościach dotyczących majątku lub osoby podopiecznego zwykle potrzebuje zgody sądu opiekuńczego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe jest łagodniejszą formą. Dotyczy wyłącznie osoby pełnoletniej. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a dla niej ustanawia się kuratora. W wielu sprawach potrzebna będzie zgoda kuratora, zwłaszcza przy czynnościach zobowiązujących lub rozporządzających, ale osoba taka nie jest całkowicie pozbawiona możliwości działania.

Jeżeli chcesz porównać oba warianty szerzej, zobacz także opracowanie: różnice między ubezwłasnowolnieniem.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć przede wszystkim: małżonek osoby, której dotyczy sprawa, jej krewni w linii prostej, czyli np. rodzice, dzieci, dziadkowie i wnuki, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Uprawnienie do zainicjowania sprawy ma także prokurator, gdy wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego.

Ważne jest ograniczenie z Kodeksu postępowania cywilnego: krewni nie mogą zgłosić wniosku, jeżeli osoba, której wniosek dotyczy, ma przedstawiciela ustawowego. Wniosek złożony lekkomyślnie albo w złej wierze może skutkować nałożeniem grzywny, dlatego sprawa powinna być dobrze udokumentowana medycznie i faktycznie.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy nie ma ona miejsca zamieszkania w Polsce albo nie da się go ustalić — sąd miejsca jej pobytu.

Jak wygląda postępowanie przed sądem?

Wniosek powinien opisywać nie tylko diagnozę, lecz także konkretne sytuacje pokazujące, że choroba uniemożliwia lub istotnie utrudnia prowadzenie spraw. W sprawie dotyczącej pożyczek warto wskazać, kiedy i jakie zobowiązania zostały zaciągnięte, czy osoba rozumiała skutki podpisywanych umów, czy działała w okresie zaostrzenia objawów oraz czy była wtedy hospitalizowana albo wymagała pilnego leczenia.

Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma nastąpić z powodu choroby psychicznej, sąd żąda przedstawienia świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek. W praktyce warto od razu dołączyć możliwie aktualną dokumentację: zaświadczenia, karty informacyjne leczenia szpitalnego, historię leczenia ambulatoryjnego, decyzje o świadczeniach, korespondencję z instytucjami oraz dowody niekorzystnych czynności finansowych.

Osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać wysłuchana, chyba że jej stan zdrowia to uniemożliwia. Sąd korzysta z opinii biegłego lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa. Postępowanie dowodowe powinno ustalić przede wszystkim stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową, rodzaj spraw wymagających prowadzenia oraz sposób zaspokajania potrzeb życiowych.

W wyjątkowych sytuacjach sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne. Taka obserwacja zasadniczo nie może trwać dłużej niż 6 tygodni, a w wyjątkowych wypadkach może zostać przedłużona do 3 miesięcy. Na postanowienie o skierowaniu na obserwację przysługuje zażalenie.

Ile kosztuje wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Aktualnie od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego, a więc także od wniosku o ubezwłasnowolnienie, pobiera się opłatę stałą w wysokości 100 zł. Dawniej spotykane informacje o opłacie 40 zł są nieaktualne.

Do opłaty sądowej mogą dojść zaliczki na opinie biegłych, koszty dokumentacji medycznej, odpisów aktów stanu cywilnego oraz ewentualne koszty pełnomocnika. Jeżeli wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Czy można unieważnić chwilówkę zaciągniętą przez osobę chorą psychicznie?

Samo późniejsze ubezwłasnowolnienie nie powoduje automatycznej nieważności wszystkich umów zawartych wcześniej. Jeżeli syn w chwili zaciągania pożyczki nie był jeszcze ubezwłasnowolniony, trzeba oceniać jego stan w konkretnym momencie podpisania umowy.

Podstawą do kwestionowania pożyczki może być zwłaszcza art. 82 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę znajdującą się z jakichkolwiek powodów w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Taki stan może wynikać m.in. z choroby psychicznej, ale trzeba go wykazać dowodami odnoszącymi się do dnia zawarcia umowy.

W praktyce przydatne mogą być: dokumentacja leczenia z okresu zawierania umowy, historia hospitalizacji, zaświadczenie psychiatry, korespondencja z pożyczkodawcą, nagrania rozmów, potwierdzenia wypłat i przelewów, zeznania osób bliskich oraz informacja, czy pożyczkodawca mógł zauważyć nietypowe zachowanie pożyczkobiorcy. W razie sporu o ważność umowy ostatecznie rozstrzyga sąd.

Jeżeli po ubezwłasnowolnieniu całkowitym osoba zawiera umowę pożyczki samodzielnie, co do zasady taka czynność jest nieważna. Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym ocena zależy od rodzaju czynności i tego, czy wymagana była zgoda kuratora.

Ubezwłasnowolnienie a leczenie psychiatryczne bez zgody

Ubezwłasnowolnienie nie jest tym samym co przymusowe leczenie psychiatryczne. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie służy ochronie osoby i jej spraw prawnych, natomiast przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaga spełnienia przesłanek z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Osoba chora psychicznie może zostać przyjęta do szpitala bez zgody w szczególności wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Istnieje też tryb wnioskowy, w którym sąd opiekuńczy orzeka o potrzebie przyjęcia do szpitala bez zgody, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Temat leczenia bez zgody bywa powiązany z ubezwłasnowolnieniem, ale wymaga osobnej analizy. Przykład takiej sprawy omawia materiał: ubezwłasnowolnienie i przymusowe leczenie.

Co można zrobić szybko, zanim zapadnie orzeczenie?

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może trwać kilka miesięcy, a w sprawach spornych dłużej. Jeżeli istnieje ryzyko dalszego zadłużania się, wyzbywania majątku albo podejmowania decyzji zagrażających osobie chorej, warto rozważyć wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego. Sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla osoby pełnoletniej, gdy jest to konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia w toku sprawy o ubezwłasnowolnienie.

Równolegle można podejmować działania faktyczne: zabezpieczyć dokumenty, poinformować rodzinę o ryzykach, ustalić listę zobowiązań, sprawdzić korespondencję od wierzycieli, skontaktować się ze szpitalem w granicach dopuszczalnych przez przepisy o prawach pacjenta oraz przygotować pisma do pożyczkodawców. Trzeba jednak pamiętać, że osoba pełnoletnia, dopóki nie zostanie ubezwłasnowolniona, zachowuje zdolność do czynności prawnych, chyba że w konkretnej czynności wystąpiła wada oświadczenia woli.

FAQ

Podsumowanie

W przypadku osoby chorej na schizofrenię ubezwłasnowolnienie może być uzasadnione, ale tylko wtedy, gdy choroba realnie wpływa na zdolność kierowania swoim postępowaniem albo prowadzenia spraw. Ubezwłasnowolnienie całkowite jest środkiem najdalej idącym i prowadzi do ustanowienia opiekuna. Ubezwłasnowolnienie częściowe pozostawia więcej samodzielności, ale zapewnia wsparcie kuratora.

Jeżeli problemem są pożyczki, chwilówki lub inne zobowiązania, warto działać dwutorowo: rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie lub doradcę tymczasowego na przyszłość oraz osobno ocenić, czy konkretna umowa może być kwestionowana z powodu stanu wyłączającego świadome albo swobodne podjęcie decyzji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 13, art. 14, art. 15, art. 16 i art. 82.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 544-560.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 23.
4. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535, w szczególności art. 23 i art. 29.