Kiedy sąd ustanawia kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej?

Kurator a opiekun prawny przy ubezwłasnowolnieniu

W sprawach o ubezwłasnowolnienie trzeba odróżnić dwa skutki prawne. Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym osoba traci zdolność do czynności prawnych, a jeżeli nie pozostaje pod władzą rodzicielską, ustanawia się dla niej opiekuna prawnego. Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych i ustanawia się dla niej kuratora.

Dlatego pytanie o kuratora najczęściej dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego. Jeżeli sprawa dotyczy osoby, która nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem w ogóle, sąd może rozważać ubezwłasnowolnienie całkowite i opiekę. Jeżeli natomiast osoba może funkcjonować w pewnym zakresie, ale potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, właściwsze może być ubezwłasnowolnienie częściowe i kuratela.

Praktyczne znaczenie tej różnicy jest duże. Kurator nie zawsze automatycznie przejmuje zarząd nad całym majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Zgodnie z art. 181 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kurator jest powołany do reprezentowania tej osoby i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. Sąd powinien więc określić zakres jego działania.

Zobacz również: różnice między ubezwłasnowolnieniem oraz obowiązki opiekuna.

Kto orzeka o ubezwłasnowolnieniu, a kto ustanawia kuratora?

O ubezwłasnowolnieniu orzeka sąd okręgowy jako sąd pierwszej instancji. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a jeżeli nie ma ona miejsca zamieszkania - sąd miejsca jej pobytu. Sprawa nie zaczyna się z urzędu; potrzebny jest wniosek osoby uprawnionej.

Po prawomocnym orzeczeniu ubezwłasnowolnienia sąd okręgowy przesyła sprawę do sądu opiekuńczego, czyli zasadniczo do sądu rejonowego właściwego według miejsca zamieszkania osoby ubezwłasnowolnionej. Ten sąd ustanawia odpowiednio kuratora albo opiekuna. W praktyce oznacza to, że samo postanowienie o ubezwłasnowolnieniu nie jest jeszcze równoznaczne z formalnym powołaniem konkretnej osoby do pełnienia funkcji kuratora.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć przede wszystkim małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek dotyczy. W uzasadnionych przypadkach działać może także prokurator, jeżeli wymaga tego ochrona praw tej osoby lub interes społeczny.

Kiedy sąd ustanawia kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo?

Kurator jest ustanawiany wtedy, gdy prawomocnie orzeczono ubezwłasnowolnienie częściowe. Zgodnie z Kodeksem cywilnym osoba pełnoletnia może zostać ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Nie wystarczy więc sama diagnoza, wiek, konflikt rodzinny czy niegospodarność. Sąd bada rzeczywistą potrzebę ochrony konkretnej osoby. Znaczenie mają między innymi: stan zdrowia, zdolność rozumienia skutków decyzji, sposób prowadzenia spraw majątkowych, ryzyko zaciągania zobowiązań, podatność na wykorzystanie przez osoby trzecie oraz możliwość zastosowania łagodniejszych rozwiązań.

Kurator powinien wspierać osobę ubezwłasnowolnioną częściowo w takim zakresie, w jakim wynika to z orzeczenia sądu i z celu kurateli. Jeżeli sąd przyzna kuratorowi uprawnienie do reprezentowania i zarządu majątkiem, kurator może działać w sprawach majątkowych osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Jeżeli sąd tego nie postanowi, rola kuratora będzie węższa.

Doradca tymczasowy w trakcie postępowania

Na czas trwania postępowania o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Dotyczy to spraw osoby pełnoletniej. Sąd może zrobić to na wniosek uczestnika postępowania albo z urzędu, jeżeli uzna, że jest to konieczne do ochrony osoby, której dotyczy wniosek, lub jej majątku.

Przed ustanowieniem doradcy tymczasowego należy wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, chyba że przepisy pozwalają odstąpić od określonych czynności z uwagi na stan zdrowia i opinie biegłych. Doradcą tymczasowym powinien być w pierwszej kolejności małżonek, krewny lub inna osoba bliska, o ile nie sprzeciwia się temu dobro osoby, której sprawa dotyczy.

Osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych tak jak osoba ubezwłasnowolniona częściowo. Jest to rozwiązanie zabezpieczające na czas sprawy, a nie ostateczne rozstrzygnięcie o ubezwłasnowolnieniu.

Zobacz również: doradca tymczasowy oraz sprawy w trakcie ubezwłasnowolnienia.

Kiedy wygasa doradca tymczasowy?

Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego traci moc, gdy wniosek o ubezwłasnowolnienie został prawomocnie oddalony, odrzucony albo postępowanie umorzono. Wygasa także wtedy, gdy po orzeczeniu ubezwłasnowolnienia zostanie ustanowiony opiekun albo kurator.

W praktyce doradca tymczasowy działa więc tylko przejściowo. Jeżeli sąd orzeknie ubezwłasnowolnienie częściowe, dalszą ochronę zapewnia kurator. Jeżeli orzeczone zostanie ubezwłasnowolnienie całkowite, co do zasady powołuje się opiekuna prawnego.

Jakie dokumenty i dowody mają znaczenie?

Jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie opiera się na chorobie psychicznej albo niepełnosprawności intelektualnej, sąd przed doręczeniem wniosku zażąda przedstawienia odpowiedniego świadectwa lekarskiego wydanego przez lekarza psychiatrę albo opinii psychologa. Jeżeli przyczyną ma być uzależnienie od alkoholu, potrzebne jest zaświadczenie z poradni przeciwalkoholowej, a przy narkomanii - zaświadczenie z poradni leczenia uzależnień.

W toku sprawy sąd nie opiera się wyłącznie na dokumentach prywatnych rodziny. Osoba, której dotyczy wniosek, powinna zostać zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Postępowanie dowodowe powinno ustalić przede wszystkim stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową tej osoby, rodzaj spraw wymagających prowadzenia oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych.

Ważne są także dokumenty pokazujące praktyczne problemy: niekorzystne umowy, zadłużenie, wyciągi z rachunków, korespondencja z urzędami, dokumentacja leczenia, interwencje rodziny, zagrożenie utratą mieszkania albo ryzyko wykorzystania przez osoby trzecie. Każdy dowód powinien jednak służyć wykazaniu potrzeby ochrony, a nie samego konfliktu rodzinnego.

Czy zaburzenia psychiczne wystarczą do ubezwłasnowolnienia?

Nie. Zaburzenia psychiczne, demencja, choroba neurologiczna, uzależnienie albo niepełnosprawność intelektualna mogą być podstawą do ubezwłasnowolnienia tylko wtedy, gdy przekładają się na ustawowe przesłanki: niemożność kierowania swoim postępowaniem albo potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw. Sąd ocenia konkretną sytuację życiową, a nie samą nazwę choroby.

Dlatego w jednej sprawie osoba z rozpoznaniem psychiatrycznym nie zostanie ubezwłasnowolniona, jeżeli funkcjonuje stabilnie i potrafi racjonalnie prowadzić swoje sprawy. W innej sprawie ubezwłasnowolnienie częściowe może być uzasadnione, gdy osoba okresowo podejmuje niebezpieczne decyzje majątkowe, nie rozumie skutków umów albo jest narażona na wyzysk.

Co może robić osoba ubezwłasnowolniona częściowo?

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo nie traci całkowicie możliwości działania. Ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Może dokonywać drobnych bieżących czynności życia codziennego, natomiast przy czynnościach prawnych prowadzących do zaciągnięcia zobowiązania albo rozporządzenia prawem często potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego albo późniejsze potwierdzenie czynności.

Zakres praktycznych uprawnień zależy od rodzaju czynności i od tego, jak sąd określił zadania kuratora. W sprawach majątkowych, sprzedaży nieruchomości, większych umów, rachunków bankowych albo sporów urzędowych nie warto zakładać, że kurator może zrobić wszystko samodzielnie. Część czynności może wymagać dodatkowej zgody sądu opiekuńczego.

Czy można zmienić albo uchylić ubezwłasnowolnienie?

Tak. Ubezwłasnowolnienie nie jest rozstrzygnięciem nieodwracalnym. Sąd uchyla je, gdy ustaną przyczyny, dla których zostało orzeczone. Może też zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe w razie poprawy stanu osoby albo częściowe na całkowite w razie pogorszenia jej stanu.

Z wnioskiem o uchylenie albo zmianę ubezwłasnowolnienia może wystąpić także sama osoba ubezwłasnowolniona. Ma ona również uprawnienie do zaskarżania postanowień w sprawie, nawet wtedy, gdy ustanowiono dla niej doradcę tymczasowego albo kuratora.

FAQ

Czy kurator jest ustanawiany od razu po złożeniu wniosku o ubezwłasnowolnienie?

Nie. Kurator jest ustanawiany po prawomocnym orzeczeniu ubezwłasnowolnienia częściowego. W czasie trwania postępowania sąd może natomiast ustanowić doradcę tymczasowego, jeżeli wymaga tego ochrona osoby lub jej majątku.

Czy dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się kuratora?

Co do zasady nie. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna prawnego, chyba że osoba ta pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską. Kurator dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego.

Czy kurator może zarządzać całym majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej częściowo?

Tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. Sam fakt ustanowienia kuratora nie zawsze oznacza pełne prawo do reprezentowania osoby ubezwłasnowolnionej częściowo i zarządu jej majątkiem.

Czy choroba psychiczna automatycznie prowadzi do ubezwłasnowolnienia?

Nie. Sąd bada, czy choroba albo inne zaburzenie rzeczywiście powoduje niemożność kierowania swoim postępowaniem albo potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw. Sama diagnoza nie przesądza o ubezwłasnowolnieniu.

Czy osoba, której dotyczy wniosek, bierze udział w postępowaniu?

Tak. Osoba, której dotyczy wniosek, jest uczestnikiem postępowania i co do zasady powinna zostać wysłuchana oraz zbadana przez biegłych. Może też zaskarżać postanowienia dotyczące ubezwłasnowolnienia.

Czy można uchylić ubezwłasnowolnienie?

Tak. Jeżeli ustaną przyczyny ubezwłasnowolnienia, sąd powinien je uchylić. Możliwa jest także zmiana ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe albo częściowego na całkowite, zależnie od aktualnego stanu osoby.

Podsumowanie

Kurator dla osoby ubezwłasnowolnionej pojawia się przede wszystkim przy ubezwłasnowolnieniu częściowym. Najpierw sąd okręgowy musi prawomocnie orzec ubezwłasnowolnienie, a następnie sąd opiekuńczy ustanawia kuratora i określa zakres jego działania. Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym właściwą instytucją jest opiekun prawny.

Jeżeli sprawa wymaga szybkiej ochrony, na przykład zabezpieczenia majątku, rachunków, leczenia albo spraw urzędowych, warto rozważyć wniosek o doradcę tymczasowego. Każda sprawa wymaga jednak oceny dokumentacji medycznej, sytuacji majątkowej i realnych potrzeb osoby, której dotyczy wniosek.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, art. 15 i art. 16 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544-560¹ - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 175 i art. 181 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59