Ubezwłasnowolnienie osoby starszej – kiedy i jak zacząć procedurę

Kiedy ubezwłasnowolnienie osoby starszej jest w ogóle dopuszczalne?

Nie każda trudna sytuacja rodzinna uzasadnia ubezwłasnowolnienie. Podstawy tej instytucji wynikają wprost z art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe, gdy osoba wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem – tak stanowi art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe jest możliwe wobec osoby pełnoletniej, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebuje ona pomocy do prowadzenia swoich spraw – zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przy osobie starszej najczęściej chodzi o zaawansowaną demencję, otępienie, chorobę Alzheimera lub inne zaburzenia poznawcze, które powodują np. wychodzenie z domu bez rozeznania, podpisywanie niezrozumiałych umów, brak oceny zagrożeń albo całkowitą dezorientację.

Ważne jest jednak to, że sąd bada konkretny stan faktyczny, a nie samą diagnozę. Sama informacja, że ktoś ma demencję, nie przesądza jeszcze, czy powinno dojść do ubezwłasnowolnienia całkowitego, częściowego czy w ogóle do oddalenia wniosku.

Zobacz również: całkowite a częściowe

Dlaczego sąd nie ubezwłasnowolnia „dla wygody rodziny”?

Instytucja ubezwłasnowolnienia ma służyć ochronie osoby chorej, a nie uproszczeniu życia bliskim. Nadal aktualne znaczenie ma postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83, zgodnie z którym ubezwłasnowolnienie jest instytucją powołaną w wyłącznym interesie osoby chorej, a nie w interesie jej rodziny.

Dlatego we wniosku nie warto skupiać się wyłącznie na tym, że senior odmawia współpracy, kłóci się z otoczeniem albo nie chce iść do DPS. Trzeba pokazać, że jego stan powoduje realny brak zdolności do rozsądnego kierowania własnym postępowaniem albo wymaga prawnej pomocy w prowadzeniu spraw życia codziennego.

Ubezwłasnowolnienie całkowite czy częściowe – jakie są skutki?

Różnica jest bardzo praktyczna.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co wynika z art. 12 Kodeksu cywilnego. Co do zasady nie może więc samodzielnie skutecznie zawierać umów. Dla takiej osoby ustanawia się opiekę na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych – art. 15 Kodeksu cywilnego. Dla niej ustanawia się kuratelę zgodnie z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

W sprawach dotyczących seniora z zaawansowanym otępieniem częściej rozważa się ubezwłasnowolnienie całkowite, ale ostatecznie decydują ustalenia sądu i opinia biegłych.

Gdzie złożyć wniosek i kto może go wnieść?

Zgodnie z art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych.

Według art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu.

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Są to:

• małżonek,
• krewni w linii prostej,
• rodzeństwo,
• przedstawiciel ustawowy.

Jeżeli więc wniosek chce złożyć syn lub córka osoby starszej, co do zasady ma do tego legitymację.

Trzeba jednak pamiętać o art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego: kto zgłasza wniosek o ubezwłasnowolnienie w złej wierze lub lekkomyślnie, może zostać ukarany grzywną. To ważny sygnał, że nie należy wszczynać takiej sprawy bez realnych podstaw medycznych i faktycznych.

Jakie dokumenty trzeba dołączyć do wniosku?

Najważniejszy wymóg formalny wynika z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Do wniosku należy dołączyć świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby lub zaświadczenie poradni psychologicznej o stopniu niepełnosprawności umysłowej tej osoby.

W praktyce przy demencji najczęściej dołącza się:

• świadectwo lekarza psychiatry,
• dokumentację od neurologa, psychiatry, geriatry lub lekarza rodzinnego,
• wyniki badań, karty informacyjne ze szpitala, wypisy, historię leczenia,
• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo,
• opis zachowań niebezpiecznych: interwencji policji, pogotowia, notatek z MOPS, oświadczeń sąsiadów lub rodziny.

Jeżeli do wniosku nie zostanie dołączone wymagane świadectwo lub zaświadczenie, sąd co do zasady wezwie do usunięcia braków. Brak tego dokumentu może poważnie wydłużyć sprawę.

Warto też pamiętać, że lekarz rodzinny może nie chcieć wystawić dokumentu spełniającego wymagania z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, bo przepis wyraźnie mówi o psychiatrze albo poradni psychologicznej. Dokumentacja od lekarza rodzinnego nadal jest przydatna, ale zwykle nie zastępuje wymogu ustawowego.

Zobacz również: wniosek o ubezwłasnowolnienie

Jak przebiega postępowanie krok po kroku?

1. Złożenie wniosku do sądu okręgowego
   Wniosek wszczyna postępowanie nieprocesowe. W piśmie trzeba opisać stan zdrowia, zachowania osoby, zagrożenia i dołączyć dokumenty.
2. Wstępna kontrola formalna
   Sąd sprawdza, czy wniosek spełnia wymogi formalne i czy dołączono dokumenty wskazane w art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
3. Wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek
   Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd wysłucha tę osobę w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – psychiatry lub neurologa. Jeśli dana osoba nie może przybyć do sądu, czynność może odbyć się w miejscu jej pobytu.
4. Dowód z opinii biegłych
   Sąd z reguły dopuszcza opinię biegłego psychiatry i psychologa, a w razie potrzeby także neurologa. To jeden z kluczowych dowodów w sprawie.
5. Możliwa obserwacja w zakładzie leczniczym
   Jeżeli biegli nie mogą wydać opinii na podstawie badania ambulatoryjnego, sąd może zarządzić oddanie osoby pod obserwację w zakładzie leczniczym. Zgodnie z art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego obserwacja nie może trwać dłużej niż 6 tygodni, a tylko wyjątkowo może zostać przedłużona do 3 miesięcy.
6. Rozprawa i postanowienie
   Po przeprowadzeniu dowodów sąd wydaje postanowienie o ubezwłasnowolnieniu całkowitym, częściowym albo oddala wniosek.
7. Ustanowienie opiekuna albo kuratora
   Po prawomocnym orzeczeniu sprawa trafia do sądu opiekuńczego, który ustanawia opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie albo kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.

Doradca tymczasowy – co daje przed zakończeniem sprawy?

Jeżeli sytuacja jest pilna, warto od razu wnosić o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawą jest art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd może ustanowić doradcę tymczasowego dla osoby pełnoletniej, jeżeli uzna to za potrzebne dla ochrony jej osoby lub mienia. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy senior podpisuje dokumenty bez zrozumienia, gubi pieniądze, odmawia niezbędnej pomocy albo trzeba szybko zabezpieczyć jego sprawy bytowe.

Zakres uprawnień doradcy tymczasowego zależy od treści postanowienia sądu i od konkretnego stanu faktycznego, dlatego nie da się z góry przyjąć, że zastąpi on późniejszego opiekuna w pełnym zakresie.

Zobacz również: doradca tymczasowy

Czy po ubezwłasnowolnieniu można umieścić osobę starszą w DPS?

Samo ubezwłasnowolnienie nie oznacza automatycznego umieszczenia w domu pomocy społecznej. To odrębna kwestia, zależna od stanu zdrowia, zgody osoby zainteresowanej albo dalszych decyzji podejmowanych przez opiekuna i sąd opiekuńczy.

Jeżeli osoba nie jest zdolna do świadomego wyrażenia zgody, a sprawa dotyczy jej pobytu, leczenia lub dysponowania majątkiem, często potrzebne są dodatkowe zgody sądu opiekuńczego. Zakres tych zgód zależy od konkretnej czynności.

W praktyce ubezwłasnowolnienie bywa więc dopiero pierwszym krokiem do prawnego uporządkowania dalszej opieki.

Jakie obowiązki ma później opiekun prawny?

Po ustanowieniu opiekun działa pod nadzorem sądu opiekuńczego. Jego obowiązki wynikają przede wszystkim z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o opiece nad osobą pełnoletnią ubezwłasnowolnioną całkowicie, stosowanych odpowiednio po ustanowieniu opieki.

W praktyce opiekun musi dbać o osobę i majątek podopiecznego, składać sądowi sprawozdania oraz uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego na ważniejsze czynności dotyczące majątku. Dotyczy to zwłaszcza czynności przekraczających zwykły zarząd, np. sprzedaży mieszkania, zrzeczenia się praw czy istotnych rozporządzeń finansowych.

Dobrze opisuje to materiał o obowiązkach opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej, w którym szerzej omówiono rolę opiekuna prawnego i jego odpowiedzialność.

FAQ

Czy demencja automatycznie oznacza ubezwłasnowolnienie?

Nie. Demencja może być podstawą, ale sąd musi ustalić, czy z jej powodu osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem w rozumieniu art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw w rozumieniu art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy można złożyć wniosek bez badania psychiatrycznego?

Co do zasady do wniosku trzeba dołączyć świadectwo lekarza psychiatry albo zaświadczenie poradni psychologicznej, zgodnie z art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Bez tego postępowanie może się wydłużyć, a wniosek będzie miał braki formalne.

Ile trwa sprawa o ubezwłasnowolnienie?

To zależy od obciążenia sądu, dostępności biegłych i stopnia skomplikowania sprawy. Jeżeli potrzebna jest obserwacja w zakładzie leczniczym albo uzupełnianie dokumentacji, postępowanie trwa dłużej.

Czy senior musi stawić się w sądzie?

Co do zasady sąd powinien go wysłuchać, ale nie zawsze musi się to odbyć w budynku sądu. Zgodnie z art. 547 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wysłuchanie może nastąpić w miejscu pobytu tej osoby, jeżeli jej stan na to nie pozwala.

Czy po ubezwłasnowolnieniu opiekun może od razu sprzedać mieszkanie podopiecznego?

Nie zawsze. Czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem osoby pozostającej pod opieką co do zasady wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego. Bez takiej zgody czynność może być nieważna albo bezskuteczna.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., I CR 377/83