Ubezwłasnowolnienie osoby starszej, kiedy jest konieczne i jak wygląda cała procedura?

Dlaczego ubezwłasnowolnienie bywa jedynym wyjściem?

Ubezwłasnowolnienie zawsze dokonywane jest dla dobra osoby, która ma być ubezwłasnowolniona. W tym miejscu zasadne jest odwołanie się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1983 r., sygn. akt I CR 377/83, zgodnie z którym: Ubezwłasnowolnienie jest instytucją powołaną w wyłącznym interesie osoby chorej, która z przyczyn określonych w art. 13 § 1 K.c. nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo z przyczyn określonych w art. 16 § 1 K.c. potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw życia codziennego. Instytucja ubezwłasnowolnienia nie służy dobru wnoszącego o ubezwłasnowolnienie i jego rodziny.

Ubezwłasnowolnienie całkowite czy częściowe – co naprawdę oznacza różnica?

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego (K.c.): Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Na podstawie § 2 dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona pod władzą rodzicielską.

Skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego dzielą się na ogólne i szczególne. Ogólnym skutkiem jest zmiana statusu prawnego osoby ubezwłasnowolnionej. Do skutków szczególnych należy m.in. zakaz zawierania małżeństwa, zakaz bycia prokurentem. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co oznacza, że nie może skutecznie uczestniczyć w obrocie cywilnoprawnym. Powstaje również przymusowa rozdzielność majątkowa między nią a jej małżonkiem.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Zgodnie z art. 16 § 1 K.c. osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale wymaga pomocy do prowadzenia swoich spraw. W takim przypadku ustanawia się kuratora, a nie opiekuna.

Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego są mniej daleko idące. Osoba taka ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych – może dokonywać niektórych czynności samodzielnie, do niektórych potrzebuje zgody przedstawiciela ustawowego, a niektórych w ogóle dokonać nie może (np. sporządzenia testamentu). Nie ma też przeszkód, by samodzielnie mieszkała.

W opisanej sprawie  – z uwagi na stan zdrowia, zachowanie i brak świadomości zagrożeń – zasadne wydaje się całkowite ubezwłasnowolnienie Pańskiej mamy. Jeżeli biegli uznają jednak, że wystarczy ubezwłasnowolnienie częściowe, wskażą to w opinii.

Jak wygląda droga przez sąd? Praktyczny plan działania krok po kroku

1. Wniosek do Sądu Okręgowego
   Wniosek składa się do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, która ma być ubezwłasnowolniona. Postępowanie toczy się przed składem trzech sędziów zawodowych. Jest to postępowanie nieprocesowe – wszczyna się je na wniosek.
   Zgodnie z art. 545 § 1 K.p.c. wniosek mogą złożyć: małżonek, krewni w linii prostej i rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy.
   Jako syn jest Pan uprawniony do złożenia.
2. Uczestnicy postępowania i udział prokuratora
   Z mocy prawa uczestnikami są:
   – osoba, której wniosek dotyczy,
   – jej przedstawiciel ustawowy,
   – małżonek.
   Dodatkowo udział bierze prokurator.
3. Wysłuchanie osoby
   Zgodnie z art. 547 § 1 K.p.c. osoba, której wniosek dotyczy, musi zostać wysłuchana w obecności biegłego psychologa i – w zależności od stanu zdrowia – psychiatry lub neurologa.
   Jeżeli nie może stawić się w sądzie, wysłuchanie odbywa się w miejscu jej pobytu.
   Sąd może zarządzić przymusowe sprowadzenie – na to postanowienie przysługuje zażalenie.
4. Opinia biegłych
   Biegli psychiatra i psycholog badają osobę i wydają opinię. Pytają m.in. o datę, rok, aktualnych polityków, ceny podstawowych produktów, funkcje pieniądza itp.
   Sąd co do zasady orzeka zgodnie z opinią biegłych.
5. Możliwa obserwacja w zakładzie
   Jeśli opinia tego wymaga, sąd może – zgodnie z art. 554 § 1 K.p.c. – skierować osobę na obserwację do zakładu psychiatrycznego na okres do 6 tygodni (wyjątkowo do 3 miesięcy). Na takie postanowienie także przysługuje zażalenie.
6. Dalsze dowody
   Sąd może przeprowadzić dowody z dokumentacji medycznej, przesłuchań uczestników, świadków. Ustala sytuację zdrowotną, osobistą i majątkową osoby oraz sposób zaspokajania jej potrzeb.
7. Rozprawa i orzeczenie
   Orzeczenie może zapaść tylko po rozprawie. Sąd wskazuje, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite czy częściowe. Po uprawomocnieniu odpis postanowienia trafia do sądu opiekuńczego.
8. Wyznaczenie opiekuna lub kuratora
   Opiekuna (lub kuratora) wyznacza już sąd rejonowy. Opiekun składa przyrzeczenie, podlega nadzorowi sądu rodzinnego i składa sprawozdania z opieki – zwykle raz na pół roku lub rok. MOPS także kontroluje sposób sprawowania opieki. W sprawozdaniu należy wykazać wszelkie wpływy i wydatki z majątku osoby ubezwłasnowolnionej (niektóre wydatki wymagają zgody sądu). Potrzebujesz pomocy prawnika? Kliknij tutaj i opisz swój problem ›
   

Doradca tymczasowy i wsparcie prawne – o tych narzędziach warto wiedzieć

Warto we wniosku zawrzeć żądanie ustanowienia doradcy tymczasowego (art. 548 § 1 K.p.c.). Może to być małżonek, krewny lub inna osoba bliska, jeżeli wymaga tego dobro osoby, której dotyczy wniosek. Doradca tymczasowy może podejmować niektóre decyzje jeszcze przed formalnym ubezwłasnowolnieniem.

W sprawach o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić dla osoby, której dotyczy wniosek, adwokata lub radcę prawnego z urzędu, nawet bez jej wniosku, jeżeli uzna to za potrzebne.

Dokumenty do wniosku
Należy dołączyć:

• odpisy aktów stanu cywilnego (Pana i mamy) – dla wykazania pokrewieństwa,
• zaświadczenie od lekarza rodzinnego o stanie zdrowia mamy,
• posiadaną dokumentację medyczną.

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296