Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe – różnice i procedura

Cel instytucji ubezwłasnowolnienia

Ubezwłasnowolnienie ma służyć wyłącznie dobru osoby, której dotyczy wniosek. Nie jest narzędziem do ułatwienia życia rodzinie ani sposobem na szybsze załatwienie spraw majątkowych, jeżeli nie przemawia za tym stan zdrowia tej osoby. Takie podejście potwierdza utrwalone orzecznictwo, w tym postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83.

Podstawą materialnoprawną są przede wszystkim art. 13 § 1 oraz art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Sąd musi ustalić, czy zaburzenia psychiczne, choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inne zaburzenia psychiczne rzeczywiście wpływają na zdolność kierowania własnym postępowaniem lub prowadzenia własnych spraw.

Ubezwłasnowolnienie całkowite – kiedy jest możliwe?

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

To najsilniejsza ingerencja w sferę samodzielności. Po prawomocnym orzeczeniu osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co wynika z art. 12 Kodeksu cywilnego. Dla takiej osoby ustanawia się opiekę, o czym stanowi art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego, chyba że pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską.

W praktyce to rozwiązanie bywa właściwe wtedy, gdy osoba nie rozumie znaczenia swoich działań, nie nawiązuje realnego kontaktu z otoczeniem, nie jest w stanie podejmować świadomych decyzji i nie potrafi zadbać o podstawowe sprawy życiowe.

Skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego

Najważniejszym skutkiem jest brak możliwości samodzielnego dokonywania ważnych czynności prawnych. Co do zasady oświadczenie woli złożone przez osobę niemającą zdolności do czynności prawnych jest nieważne na podstawie art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego, z wyjątkiem drobnych bieżących spraw życia codziennego, o których mowa w art. 14 § 2 Kodeksu cywilnego.

Po orzeczeniu ubezwłasnowolnienia całkowitego sprawy osoby prowadzi opiekun prawny ustanowiony przez sąd opiekuńczy. W wielu sprawach przekraczających zwykły zarząd, np. dotyczących sprzedaży mieszkania, odrzucenia spadku, działu spadku czy dysponowania większymi środkami, potrzebna jest dodatkowo zgoda sądu opiekuńczego. Warto więc od początku rozróżnić samo ubezwłasnowolnienie od późniejszego etapu wykonywania opieki przez opiekuna prawnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe – kiedy ma zastosowanie?

Zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Powiązanym zagadnieniem jest ubezwłasnowolnienie osoby starszej.

W takim przypadku nie ustanawia się opiekuna, lecz kuratora. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na podstawie art. 15 Kodeksu cywilnego.

To rozwiązanie jest właściwe wtedy, gdy dana osoba zachowuje częściową orientację i pewien poziom samodzielności, ale nie radzi sobie z bardziej złożonymi sprawami: finansami, umowami, urzędami czy kontrolą własnych decyzji.

Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może samodzielnie dokonywać tylko części czynności. Zasady skuteczności jej działań wynikają przede wszystkim z art. 17–22 Kodeksu cywilnego. W wielu sprawach potrzebna jest zgoda kuratora lub przedstawiciela ustawowego, a przy czynnościach ważniejszych także zgoda sądu opiekuńczego.

Nie można jednak automatycznie zakładać, że częściowe ubezwłasnowolnienie wystarczy do wszystkich spraw spadkowych. To zależy od rodzaju czynności. Przykładowo przy przyjęciu lub odrzuceniu spadku albo przy dziale spadku zwykle pojawia się konieczność dodatkowej zgody sądu opiekuńczego, bo są to czynności istotne majątkowo.

Co będzie właściwe przy schizofrenii i zanikach pamięci?

Przy osobie chorującej na schizofrenię, z zaburzeniami pamięci, brakiem kontaktu z rzeczywistością i niemożnością samodzielnego podpisania dokumentów, w praktyce częściej w grę wchodzi ubezwłasnowolnienie całkowite. Nie wynika to jednak z samej nazwy choroby, lecz z faktycznego poziomu funkcjonowania.

Jeżeli osoba rzeczywiście nie rozumie znaczenia swoich działań i nie jest w stanie kierować własnym postępowaniem, sąd może oprzeć rozstrzygnięcie na art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak zachowuje częściową orientację i potrzebuje głównie wsparcia w prowadzeniu spraw, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ostateczna decyzja należy do sądu i zależy od całokształtu materiału dowodowego, zwłaszcza opinii biegłych psychiatry i psychologa.

Kto może złożyć wniosek i do jakiego sądu?

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie regulują art. 544–560¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy te należą do właściwości sądów okręgowych.

Wniosek składa się do sądu okręgowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – miejsca jej pobytu, co wynika z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek mogą złożyć:

1. małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
2. jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
3. jej przedstawiciel ustawowy.

Córka lub syn mają więc ustawową legitymację do złożenia takiego wniosku. Jeżeli chodzi o dziecko pełnoletnie, przydatny może być także materiał omawiający wniosek o ubezwłasnowolnienie w praktyce rodzinnej.

Jak przygotować wniosek?

Wniosek powinien opisywać stan zdrowia, zachowania, trudności w codziennym funkcjonowaniu oraz konkretne sytuacje pokazujące, że osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw. Trzeba dołączyć dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarskie, opinie psychologiczne, a w razie potrzeby wskazać świadków.

W praktyce warto zawrzeć również:

• wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji medycznej,
• wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych,
• informację, że osoba nie może stawić się w sądzie, jeżeli taki jest stan faktyczny,
• wniosek o wysłuchanie w miejscu pobytu,
• wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego, jeżeli są pilne sprawy osobiste lub majątkowe.

Od wniosku pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy wniosek można złożyć przez internet?

Co do zasady wniosek składa się na piśmie do sądu okręgowego. Praktycznie najbezpieczniej zrobić to osobiście w biurze podawczym albo listem poleconym. W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie nie funkcjonuje prosty, powszechny tryb wniesienia takiego wniosku „przez internet” w rozumieniu zwykłego formularza online.

Jeżeli ktoś korzysta z profesjonalnego pełnomocnika i z systemów teleinformatycznych sądu, kwestia techniczna może wyglądać inaczej, ale dla osoby składającej zwykły rodzinny wniosek należy przyjąć formę tradycyjną pisemną.

Uczestnicy postępowania i udział prokuratora

Zgodnie z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego uczestnikami postępowania są z mocy prawa: wnioskodawca, osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek. Dodatkowo zgodnie z art. 546 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego w sprawie bierze udział prokurator.

Ma to podkreślać ochronny charakter postępowania. Sąd nie bada jedynie wniosku rodziny, ale samodzielnie ocenia, czy środek tak daleko ingerujący w prawa jednostki jest rzeczywiście konieczny.

Wysłuchanie osoby chorej – czy sąd może przyjechać?

Tak. Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, której dotyczy wniosek, powinna być wysłuchana niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa.

Jeżeli stan zdrowia nie pozwala na przyjazd do sądu, należy to wyraźnie zaznaczyć we wniosku i dołączyć dokumenty medyczne. W praktyce sąd może wysłuchać tę osobę przez sędziego wyznaczonego w miejscu jej pobytu, np. w domu, szpitalu czy placówce opiekuńczej. Nie jest to „przyjazd urzędnika”, lecz czynność sądowa przeprowadzana poza budynkiem sądu.

Badanie przez biegłych i obserwacja psychiatryczna

W sprawie o ubezwłasnowolnienie sąd musi oprzeć się na wiadomościach specjalnych. Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie może zapaść dopiero po wysłuchaniu osoby i po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa.

Biegli oceniają nie tylko rozpoznanie medyczne, lecz także to, jak choroba wpływa na codzienne funkcjonowanie i zdolność do kierowania własnym postępowaniem. Czas oczekiwania na opinię zależy od sądu i dostępności biegłych. W praktyce postępowanie może trwać od kilku miesięcy do ponad roku, szczególnie gdy dokumentacja jest niepełna albo potrzebna jest obserwacja.

Jeżeli jednorazowe badanie nie wystarczy, sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym. Zgodnie z art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego obserwacja może trwać do 6 tygodni, a w wyjątkowych wypadkach do 3 miesięcy.

Doradca tymczasowy – zabezpieczenie pilnych spraw

To bardzo ważne rozwiązanie praktyczne. Zgodnie z art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli wniosek dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, jeżeli uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Doradca tymczasowy może zostać ustanowiony jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy o ubezwłasnowolnienie. To często kluczowe, gdy trzeba szybko podjąć działania dotyczące leczenia, rachunków, emerytury, kontaktów z bankiem albo pilnych spraw spadkowych. Szerzej tę instytucję opisuje materiał o doradcy tymczasowym.

Nie oznacza to jednak, że doradca tymczasowy automatycznie może zrobić wszystko. Zakres jego umocowania i potrzeba dodatkowej zgody sądu zależą od konkretnej czynności.

Czy po ubezwłasnowolnieniu będzie można załatwić sprawę spadkową?

Co do zasady tak, ale tryb zależy od rodzaju ubezwłasnowolnienia i rodzaju czynności spadkowej.

Jeżeli chodzi np. o przyjęcie albo odrzucenie spadku, dział spadku czy rozporządzenie udziałem w nieruchomości, zwykle trzeba dodatkowo przeanalizować przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące zarządu majątkiem osoby pozostającej pod opieką oraz uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na czynność przekraczającą zwykły zarząd. Samo orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu nie zastępuje takiej zgody.

Po orzeczeniu – opiekun, kurator i nadzór sądu

Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu sąd okręgowy przesyła akta lub odpis orzeczenia do sądu opiekuńczego, który ustanawia odpowiednio opiekuna albo kuratora. W praktyce najczęściej jest to sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich.

Opiekun i kurator podlegają nadzorowi sądu opiekuńczego. Mogą być zobowiązani do składania sprawozdań z opieki i rachunków z zarządu majątkiem. Częstotliwość zależy od postanowień sądu i konkretnej sytuacji majątkowej podopiecznego.

Jeżeli chcesz wcześniej przygotować się do tych obowiązków, przydatny bywa materiał o obowiązkach opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej.

FAQ

Czy sąd zawsze orzeka tak, jak wskażą biegli?

Nie. Opinia biegłych jest kluczowym dowodem, ale to sąd wydaje postanowienie po ocenie całego materiału dowodowego zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z przepisami o postępowaniu nieprocesowym.

Czy osoba ubezwłasnowolniona częściowo może podpisać testament?

Nie. Testament może sporządzić tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, co wynika z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy można od razu we wniosku wskazać kandydata na opiekuna lub kuratora?

Tak, warto to zrobić. Ostatecznie jednak o ustanowieniu konkretnej osoby decyduje sąd opiekuńczy, kierując się dobrem osoby ubezwłasnowolnionej.

Ile trwa sprawa o ubezwłasnowolnienie?

Nie ma ustawowego terminu zakończenia całej sprawy. Czas zależy głównie od szybkości uzyskania opinii biegłych, kompletności dokumentacji i obciążenia sądu. W praktyce często trwa to kilka miesięcy, a niekiedy ponad rok.

Czy osoba chora musi być obecna na rozprawie?

Nie zawsze fizycznie w budynku sądu. Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego musi zostać wysłuchana, ale może to nastąpić także poza sądem, jeżeli stan zdrowia uniemożliwia przyjazd.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83.