Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe, jakie są różnice i jak wygląda postępowanie?

Cel instytucji ubezwłasnowolnienia

Ubezwłasnowolnienia zawsze dokonuje się dla dobra osoby, która ma być ubezwłasnowolniona. W tym miejscu zasadne jest odwołanie się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1983 r., sygn. akt I CR 377/83, zgodnie z którym:

„Ubezwłasnowolnienie jest instytucją powołaną w wyłącznym interesie osoby chorej, która z przyczyn określonych w art. 13 § 1 K.c. nie jest w stanie kierować swym postępowaniem albo z przyczyn określonych w art. 16 § 1 K.c. potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw życia codziennego. Instytucja ubezwłasnowolnienia nie służy dobru wnoszącego o ubezwłasnowolnienie i rodziny tegoż wnoszącego” (postanowienie SN z 29.12.1983 r.).

Ubezwłasnowolnienie całkowite – przesłanki i skutki

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego (K.c.) osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Nadto, w oparciu o § 2, dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską.

Skutki ubezwłasnowolnienia całkowitego można podzielić na dwie kategorie: skutki ogólne oraz skutki szczególne odnoszące się do konkretnych dziedzin życia. Ogólnym skutkiem ubezwłasnowolnienia całkowitego jest zmiana dotychczasowego statusu prawnego samego ubezwłasnowolnionego. Do skutków szczególnych można zaliczyć m.in. zakaz zawierania związku małżeńskiego albo zakaz bycia prokurentem. Osoba ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych, a co za tym idzie – nie może skutecznie uczestniczyć w obrocie cywilnoprawnym. Poważną konsekwencją jest powstanie ex lege pomiędzy nią a jej małżonkiem przymusowej rozdzielności majątkowej. W kontekście powyższego należy wskazać, że jeżeli Pani mama jest na tyle samodzielna, że jest w stanie mieszkać sama, tj. samodzielne mieszkanie nie stanowi zagrożenia dla jej życia i zdrowia, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby nadal samodzielnie mieszkała.

Ubezwłasnowolnienie częściowe – kiedy ma zastosowanie?

Jeżeli chodzi o tzw. ubezwłasnowolnienie częściowe, to zgodnie z art. 16 § 1 K.c. osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Wówczas nie ustanawia się opiekuna, tylko kuratora dla takiej osoby.

Skutki ubezwłasnowolnienia częściowego nie są tak daleko idące jak ubezwłasnowolnienia całkowitego. W świetle art. 15 K.c. osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, uczestniczy zatem w obrocie cywilnoprawnym, ale w sposób niepełny i z zasady niesamodzielny. Ograniczona zdolność do czynności prawnych charakteryzuje się trzema cechami, a mianowicie osoba, której taka zdolność przysługuje:

1. nie ma kompetencji do dokonywania niektórych czynności prawnych (np. sporządzenie testamentu);
2. do dokonywania niektórych czynności prawnych potrzebuje zgody swego przedstawiciela ustawowego, przy czym w przypadkach wskazanych w ustawie do skutecznego udzielenia tej zgody wymagane jest zezwolenie sądu;
3. ma pełną kompetencję do dokonywania pozostałych czynności prawnych.

Podobnie, w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego nie ma przeszkód, aby osoba ubezwłasnowolniona częściowo samodzielnie mieszkała – z zastrzeżeniem jak powyżej.

Które rozwiązanie w opisanej sytuacji?

W opisanym przez Panią przypadku, w mojej ocenie konieczne będzie ubezwłasnowolnienie całkowite. O takie też wnosiłabym. Natomiast jeżeli – w co powątpiewam – w ocenie biegłych, którzy wydadzą opinię w sprawie, zasadne będzie ubezwłasnowolnienie częściowe, to niewątpliwie takie zalecenie znajdzie się w opinii.

Gdzie i jak złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

W celu ubezwłasnowolnienia należy wystąpić z wnioskiem do sądu okręgowego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona. Sprawy takie rozpoznawane są przez tzw. trzech sędziów zawodowych, co oznacza, że podczas rozprawy skład sądu tworzy trzech sędziów. Postępowanie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia uregulowane jest w art. 544-560¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (K.p.c.). Z uwagi na to, że postępowanie o ubezwłasnowolnienie jest postępowaniem nieprocesowym, do jego wszczęcia konieczne jest złożenie wniosku. Przepisy K.p.c. wyraźnie wskazują, kto może z takim wnioskiem wystąpić. Zgodnie z art. 545 § 1 K.p.c. wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

1. małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie,
2. jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo,
3. jej przedstawiciel ustawowy.

Zatem jako córka jest Pani legitymowana do złożenia wniosku.

Uczestnicy postępowania i rola prokuratora

Warto odnotować, że uczestnikami postępowania o ubezwłasnowolnienie są z mocy prawa, prócz wnioskodawcy:

1. osoba, której dotyczy wniosek,
2. jej przedstawiciel ustawowy,
3. małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Dodatkowo w postępowaniu bierze udział także prokurator.

Po otrzymaniu wniosku, zgodnie z art. 547 § 1 K.p.c., osobę, której dotyczy sprawa, należy wysłuchać niezwłocznie po wszczęciu postępowania; wysłuchanie powinno odbyć się w obecności biegłego psychologa oraz – w zależności od stanu zdrowia osoby – biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. W celu wysłuchania sąd może zarządzić przymusowe sprowadzenie tej osoby na rozprawę albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego. Na postanowienie sądu o przymusowym sprowadzeniu przysługuje zażalenie. Zatem w sytuacji, gdy stan Pani mamy nie pozwala na stawiennictwo w sądzie (należy to zaznaczyć we wniosku), wysłuchanie odbywa się w miejscu, w którym przebywa.

Badanie i opinia biegłych – jak wygląda?

W toku postępowania przeprowadza się dowód z opinii biegłego psychiatry i psychologa. Zadaniem biegłych jest przeprowadzenie badania osoby, a następnie wydanie opinii, czy stan zdrowia uzasadnia ubezwłasnowolnienie, a jeżeli tak – czy powinno być ono całkowite, czy częściowe. Sąd, gdy uzna opinię za pełną i niebudzącą wątpliwości, wydaje postanowienie zgodne z jej treścią. Podczas badania biegli zadają pytania typowe, np. o dzień tygodnia, rok, kto jest prezydentem, kto premierem, ile kosztuje chleb, do czego służą pieniądze.

Możliwa obserwacja w zakładzie psychiatrycznym

Czasami zamiast jednorazowego badania konieczna jest obserwacja osoby w zakładzie psychiatrycznym. Przewiduje to art. 554 § 1 K.p.c. – sąd może, na podstawie opinii dwóch lekarzy, zarządzić oddanie osoby pod obserwację w zakładzie leczniczym na okres do sześciu tygodni. W wyjątkowych wypadkach termin ten może zostać przedłużony do trzech miesięcy. Przed wydaniem takiego postanowienia sąd wysłuchuje uczestników postępowania. Na postanowienie o oddaniu do zakładu przysługuje zażalenie.

Dalsze postępowanie dowodowe – w tym dowód z dokumentacji medycznej, przesłuchanie uczestników czy świadków – powinno ustalić stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, rodzaj spraw wymagających prowadzenia oraz sposób zaspokajania jej potrzeb. Sąd może zobowiązać osoby mieszkające wspólnie z tą osobą do złożenia wykazu jej majątku oraz złożenia przyrzeczenia.

Bardzo ważne jest, że orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu może nastąpić tylko po przeprowadzeniu rozprawy. Jeżeli materiał dowodowy pozwala na rozstrzygnięcie, sąd wydaje postanowienie, w którym orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy częściowe i z jakiego powodu. Po uprawomocnieniu się postanowienia sąd okręgowy przesyła jego odpis sądowi opiekuńczemu. Należy podkreślić, że w toku postępowania sąd okręgowy nie wyznacza opiekuna (ani kuratora w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego). Robi to sąd rejonowy (rodzinny). Tam składa się przyrzeczenie, że obowiązki opiekuna będą wykonywane z należytą starannością. Jeżeli zostanie Pani opiekunem mamy, będzie Pani podlegała nadzorowi sądu rodzinnego i zobowiązana do składania sprawozdań z opieki – raz na rok lub raz na pół roku, zależnie od decyzji sądu. Będzie się z Panią kontaktował także pracownik MOPS, aby weryfikować sposób sprawowania opieki. W sprawozdaniu należy wskazać, jak wygląda opieka, oraz dokładnie rozliczyć się z majątku mamy: ile środków wpłynęło, ile zostało wydane i na jaki cel (niektóre wypłaty wymagają zgody sądu).

Doradca tymczasowy i inne ważne kwestie praktyczne

Bardzo istotne jest, aby we wniosku wnosić także o ustanowienie doradcy tymczasowego (zwłaszcza w kontekście opisanej sprawy spadkowej). Zgodnie z art. 548 § 1 K.p.c., jeżeli wniosek dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może – na wniosek uczestnika postępowania lub z urzędu – ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, jeżeli uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Doradcą tymczasowym powinien być w pierwszej kolejności małżonek, krewny lub inna osoba bliska, o ile nie stoi temu na przeszkodzie dobro osoby, której dotyczy wniosek. Wówczas doradca tymczasowy będzie podejmował decyzje w imieniu osoby jeszcze przed formalnym ubezwłasnowolnieniem.

Warto odnotować, że w sprawach o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić dla osoby, której dotyczy wniosek, albo dla osoby już ubezwłasnowolnionej, adwokata lub radcę prawnego z urzędu – nawet bez wniosku, jeżeli uzna, że udział pełnomocnika jest potrzebny ze względu na stan zdrowia psychicznego tej osoby.

Odpowiedzi na pozostałe pytania

Czy wniosek mogę złożyć przez internet?

Niestety, obowiązująca procedura nie przewiduje możliwości składania wniosków przez internet. Pismo należy złożyć albo osobiście w biurze podawczym sądu, albo przesłać za pośrednictwem Poczty Polskiej.

Czy w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego mam możliwość załatwiania spraw spadkowych?

Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekuna, a przy częściowym – kuratora. W każdym przypadku czynności (nie tylko spadkowych) te osoby działają w imieniu ubezwłasnowolnionego. Także będzie możliwość załatwienia sprawy spadkowej. Nadto, zanim zakończy się postępowanie i zostanie ustanowiony opiekun/kurator, warto wnieść o ustanowienie doradcy tymczasowego, który będzie mógł reprezentować osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, wcześniej niż po jej ubezwłasnowolnieniu. Tym sposobem szybciej załatwicie Państwo sprawę spadkową.

Jak długo ewentualnie czeka się na opinię sądu?

Wszystko zależy od sposobu procedowania sądu, a także od tego, z jakim obłożeniem spraw w sądzie aktualnie mamy do czynienia. Średnio należy założyć rok na postępowanie.

I czy urzędnik może przyjechać do osoby chorej, ponieważ nie ma możliwości, aby mama stawiła się w sądzie?

Jeżeli stan zdrowia tego wymaga, sąd może przyjechać do osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, na jej wysłuchanie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296