Czy zleceniobiorca może pracować w sklepie w niedzielę objętą zakazem handlu?

Umowa zlecenia a zakaz handlu – co mówi prawo?

Nie, co do zasady nie może Pan legalnie zlecić zleceniobiorcy obsługi klientów w sklepie w niedzielę lub święto objęte zakazem handlu tylko dlatego, że nie jest on pracownikiem. Taki wniosek wynika wprost z przepisów ustawy, która obejmuje nie tylko pracowników, ale także osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych.

Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni, w placówkach handlowych w niedziele i święta objęte zakazem:

„zakazane jest powierzanie pracownikowi lub zatrudnionemu wykonywania pracy w handlu oraz wykonywania czynności związanych z handlem”.

Kluczowe jest pojęcie „zatrudnionego”. Zgodnie z art. 3 pkt 5 tej samej ustawy przez zatrudnionego rozumie się osobę fizyczną wykonującą pracę w placówce handlowej na podstawie prawa cywilnego. Oznacza to, że zakaz obejmuje również zleceniobiorcę.

W praktyce samo zawarcie umowy zlecenia nie pozwala więc ominąć zakazu handlu. Jeżeli dana niedziela jest niedzielą objętą zakazem i sklep nie korzysta z ustawowego wyjątku, powierzenie zleceniobiorcy sprzedaży albo np. wykładania towaru, przyjmowania dostaw pod sprzedaż, kasowania klientów czy przygotowania sklepu do handlu będzie ryzykowne.

Kogo obejmuje zakaz?

Ustawa rozróżnia pracownika i zatrudnionego, ale obejmuje obie te grupy. Pracownik podlega definicji z art. 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, natomiast „zatrudniony” w rozumieniu ustawy o ograniczeniu handlu to osoba świadcząca pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Dlatego twierdzenie, że zakaz handlu dotyczy wyłącznie etatów, jest nieprawidłowe. Dla oceny zgodności z prawem najważniejsze jest to, czy w placówce handlowej dochodzi do handlu albo do czynności związanych z handlem w dniu objętym zakazem.

To, że zleceniobiorca nie jest pracownikiem w rozumieniu art. 22 § 1 i § 1¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, ma znaczenie dla praw i obowiązków stron umowy, ale nie znosi zakazu z ustawy handlowej. O różnicy między etatem a zleceniem warto pamiętać także przy ocenie, na ile występuje dobrowolność zlecenia.

Jakie czynności są zakazane?

Zakaz nie dotyczy wyłącznie samej sprzedaży przy kasie. Art. 5 ustawy obejmuje zarówno pracę w handlu, jak i wykonywanie czynności związanych z handlem. W praktyce mogą to być m.in.:

• obsługa klientów i sprzedaż towaru,
• wydawanie towaru, przyjmowanie płatności, obsługa kasy fiskalnej,
• wykładanie towaru na półki,
• przygotowywanie sklepu do otwarcia, jeśli pozostaje w związku z handlem,
• realizacja zamówień w placówce handlowej, jeżeli faktycznie służy działalności handlowej objętej ustawą.

Ocena konkretnej czynności może zależeć od stanu faktycznego. Inspekcja Pracy i sąd badają rzeczywisty charakter pracy, a nie samą nazwę wpisaną w umowie.

Kiedy zakaz nie obowiązuje – najważniejsze wyjątki

Zakaz handlu nie ma zastosowania we wszystkich placówkach i we wszystkie niedziele. Wyjątki określa art. 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni. Katalog wyjątków jest obszerny, ale nie należy interpretować go rozszerzająco.

Do najczęściej spotykanych należą m.in. placówki:

• pocztowe – ale tylko przy spełnieniu warunków ustawowych i rzeczywistego charakteru działalności,
• na stacjach paliw płynnych,
• w zakładach hotelarskich,
• w internecie, jeżeli handel odbywa się wyłącznie online,
• w których handel jest prowadzony osobiście przez przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną, we własnym imieniu i na własny rachunek.

Szczególnie ostrożnie trzeba podchodzić do wyjątku dotyczącego osobistego prowadzenia sprzedaży przez właściciela. Jeżeli w niedzielę objętą zakazem sprzedaż wykonuje nie właściciel, lecz zleceniobiorca, bardzo często wyjątek przestaje działać.

Warto też odróżnić zakaz handlu od zasad dotyczących praca w niedzielę w prawie pracy. To dwa różne zagadnienia: jedno dotyczy organizacji handlu w placówkach handlowych, drugie czasu pracy pracowników.

Czy zleceniobiorca może pracować w niedzielę, jeśli sam się zgadza?

Sama zgoda zleceniobiorcy nie legalizuje pracy w sklepie w niedzielę objętą zakazem handlu. Strony mogą swobodnie kształtować umowę zlecenia na podstawie art. 353¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, ale granicą swobody umów są m.in. przepisy ustawy.

Oznacza to, że nawet jeżeli zleceniobiorca chce pracować, a przedsiębiorca chce mu taką pracę powierzyć, to w placówce handlowej objętej zakazem nadal trzeba stosować ustawę o ograniczeniu handlu. Inaczej mówiąc: dobrowolność po stronie zleceniobiorcy nie uchyla zakazu ustawowego.

Jakie sankcje grożą przedsiębiorcy?

Konsekwencje mogą być dotkliwe. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o ograniczeniu handlu, kto wbrew zakazowi powierza wykonywanie pracy w handlu lub czynności związanych z handlem pracownikowi albo zatrudnionemu, podlega karze grzywny w wysokości od 1000 zł do 100 000 zł.

Ponadto art. 10 ust. 2 tej ustawy stanowi, że w razie uporczywego naruszania przepisów sprawca podlega karze ograniczenia wolności.

Kontrolę w tym zakresie prowadzi Państwowa Inspekcja Pracy. W praktyce znaczenie mają nie tylko dokumenty, ale też to, kto rzeczywiście wykonywał czynności w sklepie, w jakich godzinach i w jakim celu.

Jak bezpiecznie ocenić swoją sytuację?

Przedsiębiorca powinien odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

Jeżeli ma Pan sklep mieszany, punkt sezonowy, placówkę działającą częściowo usługowo albo korzysta z wyjątku ustawowego, ocena może wymagać analizy konkretnego modelu działalności.

Podsumowanie

Najkrótsza odpowiedź brzmi: nie, sama umowa zlecenia nie pozwala legalnie prowadzić sprzedaży w sklepie w niedzielę objętą zakazem handlu. Zakaz z art. 5 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. obejmuje także zleceniobiorców jako „zatrudnionych”. Dopuszczalność pracy zależy więc nie od rodzaju umowy, lecz od tego, czy dana placówka korzysta z ustawowego wyjątku.

Jeżeli ma Pan wątpliwości, czy Pana sklep mieści się w wyjątku albo czy określone czynności można wykonywać w niedzielę, warto ocenić to przed kontrolą PIP, a nie dopiero po wszczęciu postępowania.

FAQ

Czy zleceniobiorca może stać za kasą w niedzielę niehandlową?

Co do zasady nie. Art. 5 ustawy o ograniczeniu handlu obejmuje także zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych, więc sam fakt zawarcia zlecenia nie wyłącza zakazu.

Czy zgoda zleceniobiorcy coś zmienia?

Nie. Zgoda stron nie uchyla zakazu ustawowego. Swoboda umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego nie pozwala naruszać przepisów bezwzględnie obowiązujących.

Czy właściciel sklepu może handlować osobiście?

W niektórych przypadkach tak, jeżeli spełnione są warunki wyjątku z art. 6 ustawy. Trzeba jednak uważać, bo zastąpienie właściciela zleceniobiorcą może wyłączyć możliwość korzystania z tego wyjątku.

Jaka kara grozi za naruszenie zakazu?

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy grozi grzywna od 1000 zł do 100 000 zł. Przy uporczywym naruszaniu możliwa jest także kara ograniczenia wolności.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni – Dz.U. 2018 poz. 305
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
4. Art. 734 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – link do przepisu
5. Art. 22 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – link do przepisu