Jak sprawdzić, czy spadek nie ma długów?

Czy dziecko dziedziczy po ojcu, z którym nie miało kontaktu?

Tak. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek dziedziczą w pierwszej kolejności. Przepis nie różnicuje dzieci ze względu na to, czy pochodzą z małżeństwa, czy spoza małżeństwa. Jeżeli ojcostwo zostało prawnie ustalone, dziecko jest spadkobiercą ustawowym po ojcu na takich samych zasadach jak pozostałe dzieci.

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego. Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia nie tworzą prawa do spadku, lecz potwierdzają, kto i w jakich udziałach ten spadek nabył.

Jeżeli sąd prowadzi postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku na wniosek gminy, wspólnoty mieszkaniowej albo innego wierzyciela, oznacza to zwykle, że wierzyciel chce ustalić osoby, do których może kierować roszczenia związane ze spadkiem. Sąd może w takim postępowaniu dokonywać ogłoszeń w celu wezwania spadkobierców, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 672 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Termin na odrzucenie albo przyjęcie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W praktyce u dziecka spadkodawcy najczęściej będzie to dzień, w którym dowiedziało się o śmierci rodzica, ale nie w każdej sprawie tak musi być. Jeżeli ktoś przez lata nie wiedział o śmierci ojca, termin może rozpocząć bieg dopiero od realnego uzyskania tej informacji.

Oświadczenie składa się przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.

Aktualnie, zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To bardzo istotna zmiana względem wcześniejszego stanu prawnego. Dla spadków otwartych przed 18 października 2015 r. zasadą było proste przyjęcie spadku, chyba że spadkobierca należał do szczególnie chronionej kategorii, np. był małoletni.

Co oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Jeżeli spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, jego odpowiedzialność za długi spadkowe jest ograniczona. Zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca ponosi odpowiedzialność tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Innymi słowy: odpowiada do wartości aktywów spadku, a nie całym swoim majątkiem bez ograniczenia.

Inaczej jest przy prostym przyjęciu spadku. Zgodnie z art. 1031 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który przyjął spadek wprost, odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia. Ten wariant może być ryzykowny, szczególnie gdy zmarły miał kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe, zadłużenie czynszowe albo prowadził działalność gospodarczą.

Jak sprawdzić, czy spadek jest obciążony długami?

Nie ma jednej czynności, która daje pełną gwarancję ustalenia wszystkich zobowiązań zmarłego. Spadkobierca powinien działać wielotorowo i dokumentować swoje działania, zwłaszcza jeżeli w przyszłości chciałby powoływać się na błąd co do stanu spadku.

W pierwszej kolejności warto sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości. Dział IV księgi wieczystej pokazuje hipoteki. Brak hipoteki nie oznacza jednak braku długów. Zmarły mógł mieć zobowiązania niezabezpieczone hipoteką, np. pożyczki, kredyty gotówkowe, zadłużenie wobec wspólnoty mieszkaniowej, zaległe podatki, mandat, składki ZUS albo prywatne pożyczki.

Praktycznie należy sprawdzić:

• dokumenty zmarłego: umowy kredytowe, wezwania do zapłaty, pisma komornicze, korespondencję z banków, firm pożyczkowych i urzędów,
• księgi wieczyste nieruchomości, jeżeli w skład spadku wchodzi mieszkanie, dom lub udział w nieruchomości,
• urząd gminy lub miasta w zakresie podatku od nieruchomości oraz opłat lokalnych,
• wspólnotę mieszkaniową lub spółdzielnię mieszkaniową w zakresie zaległości eksploatacyjnych i funduszu remontowego,
• urząd skarbowy i ZUS, jeżeli zmarły prowadził działalność gospodarczą albo mógł mieć zaległości publicznoprawne,
• banki, w których zmarły miał rachunki albo kredyty, po wykazaniu następstwa prawnego,
• BIK oraz biura informacji gospodarczej, w tym KRD, BIG InfoMonitor i ERIF, pamiętając, że nie obejmują one wszystkich wierzycieli.

BIK, BIG i KRD po śmierci spadkodawcy

Biuro Informacji Kredytowej może pomóc ustalić zobowiązania kredytowe i pożyczkowe wobec instytucji współpracujących z BIK. W praktyce BIK wymaga wykazania uprawnienia do uzyskania danych, np. prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia oraz aktu zgonu spadkodawcy.

Biura informacji gospodarczej działają na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych. Mogą ujawniać część zobowiązań, ale tylko takich, które zostały do nich zgłoszone przez wierzycieli. Brak wpisu w BIG albo KRD nie jest więc dowodem, że zmarły nie miał długów.

Warto też pamiętać, że nie wszystkie firmy pożyczkowe, osoby prywatne czy wierzyciele lokalni zgłaszają dłużników do rejestrów. Dlatego raporty z BIK i BIG trzeba traktować jako element sprawdzenia spadku, a nie jako pełne potwierdzenie braku zadłużenia.

Centralna informacja o rachunkach bankowych

Jeżeli spadkobierca nie wie, w jakich bankach zmarły miał rachunki, może skorzystać z centralnej informacji o rachunkach. Zgodnie z art. 92ba ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe banki prowadzą centralną informację umożliwiającą uzyskanie zbiorczej informacji o rachunkach osoby zmarłej. Wniosek składa się w banku albo w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej.

Informacja o rachunkach nie jest tym samym co pełna informacja o wszystkich długach, ale może wskazać banki, do których warto następnie wystąpić o dane dotyczące ewentualnych kredytów, debetów albo kart kredytowych. W takim przypadku bank może żądać dokumentów potwierdzających status spadkobiercy.

Wykaz inwentarza i spis inwentarza

Jeżeli nie ma pewności co do długów, warto rozważyć wykaz inwentarza albo spis inwentarza. Zgodnie z art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, może złożyć wykaz inwentarza w sądzie albo przed notariuszem. Wykaz obejmuje przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.

Spis inwentarza jest sporządzany przez komornika na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności art. 637 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce spis inwentarza jest bardziej sformalizowany i bywa przydatny, gdy istnieje spór między spadkobiercami albo gdy wierzyciele kwestionują zakres majątku i długów.

Ważne jest rzetelne podanie znanych składników majątku i długów. Zgodnie z art. 1031 § 2 zdanie drugie Kodeksu cywilnego ograniczenie odpowiedzialności nie działa, jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie inwentarza lub spisie inwentarza przedmioty należące do spadku albo przedmioty zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił nieistniejące długi.

Czy można odrzucić spadek po terminie, gdy później ujawnią się długi?

Po upływie terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego nie można zwyczajnie złożyć skutecznego oświadczenia o odrzuceniu spadku. W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest jednak uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie.

Podstawą jest art. 1019 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Zgodnie z art. 1019 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego uchylenie następuje przed sądem, a zgodnie z art. 1019 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Na podstawie art. 1019 § 3 Kodeksu cywilnego uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia albo jego braku stosuje się także przepisy o wadach oświadczenia woli. Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie do uchylenia się wygasa w razie błędu z upływem roku od jego wykrycia. W sprawach spadkowych oznacza to, że po ujawnieniu istotnych długów trzeba działać szybko.

Nie każdy nieznany dług uzasadni taki wniosek. Sąd bada, czy błąd był istotny oraz czy spadkobierca dochował należytej staranności przy ustalaniu stanu spadku. Jeżeli spadkobierca nie zrobił nic, aby sprawdzić sytuację zmarłego, szanse na zatwierdzenie uchylenia mogą być mniejsze. Jeżeli jednak spadkobierca nie miał kontaktu ze spadkodawcą, nie znał jego sytuacji majątkowej i podjął rozsądne działania sprawdzające, jego argumentacja może być silniejsza.

Co zrobić przed rozprawą o stwierdzenie nabycia spadku?

Przed rozprawą warto ustalić, czy składał Pan już oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku i kiedy dowiedział się Pan o śmierci ojca oraz o swoim powołaniu do spadku. Te daty są kluczowe dla oceny terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli w skład spadku wchodzi mieszkanie, trzeba zebrać informacje o jego wartości i zadłużeniu. Należy uzyskać zaświadczenie ze wspólnoty mieszkaniowej lub spółdzielni, sprawdzić podatek od nieruchomości w gminie oraz księgę wieczystą. Jeżeli dział IV księgi wieczystej jest wolny od hipotek, to dobra wiadomość, ale nadal trzeba zbadać zobowiązania osobiste spadkodawcy.

W sądzie można przedstawić swoje stanowisko co do kręgu spadkobierców i wskazać, że ze względu na brak kontaktu ze spadkodawcą nie zna Pan pełnego stanu jego zobowiązań. Jeżeli termin na odrzucenie spadku jeszcze biegnie, można rozważyć złożenie odpowiedniego oświadczenia. Jeżeli termin upłynął, a spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, warto zadbać o wykaz albo spis inwentarza.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie daty, od której biegnie termin 6 miesięcy na oświadczenie spadkowe, oraz sprawdzenie możliwych długów zmarłego. Jeżeli ojciec zmarł po 18 października 2015 r. i nie złożył Pan oświadczenia w terminie, zasadą jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność ograniczona do wartości aktywów spadku.

Samo sprawdzenie księgi wieczystej nie wystarczy. Trzeba zbadać wspólnotę lub spółdzielnię, gminę, urzędy, banki, BIK, BIG-i i dokumenty zmarłego. Jeżeli pojawią się istotne, wcześniej niemożliwe do wykrycia długi, można rozważyć wniosek do sądu na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego, ale powodzenie zależy od konkretnego stanu faktycznego i wykazania należytej staranności.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 1015 § 1-2, art. 1018 § 3, art. 1019 § 1-3, art. 1020, art. 1025 § 1, art. 1031 § 1-2, art. 1031¹ § 1, art. 88 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 637 i nast., art. 672 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 92ba ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe,
• ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych,
• art. 100 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa.