Dziedziczenie po siostrze z długami – czy rodzeństwo odpowiada za długi?

Dziedziczenie po siostrze z długami – kiedy do spadku dochodzi rodzeństwo?

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie kolejności dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli więc siostra miała córkę, to właśnie ona była powołana do spadku przed rodzeństwem.

Jeżeli córka spadek skutecznie odrzuciła, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Wynika to wprost z art. 1020 Kodeksu cywilnego. Wtedy trzeba sprawdzić, czy córka zmarłej ma własnych zstępnych. Jeżeli tak, to oni wchodzą w jej miejsce przy dziedziczeniu ustawowym.

Dopiero gdy brak zstępnych spadkodawcy albo wszystkie te osoby odrzucą spadek, znaczenie ma art. 932 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 932 § 1 i § 3 Kodeksu cywilnego, w braku zstępnych spadkodawcy do spadku powołani są małżonek i rodzice, a jeżeli brak także małżonka – cały spadek przypada rodzicom. Natomiast zgodnie z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.

Jeżeli więc mąż siostry nie żyje, rodzice także nie żyją, a córka oraz ewentualnie jej zstępni skutecznie odrzucili spadek, wtedy do dziedziczenia może dojść rodzeństwo zmarłej.

Takie rozumienie potwierdza również uchwała Sądu Najwyższego z 14 października 2011 r., sygn. III CZP 49/11, zgodnie z którą w razie dziedziczenia na podstawie art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego do spadku dochodzi całe rodzeństwo spadkodawcy, a nie tylko rodzeństwo wspólne z tym rodzicem, który nie dożył otwarcia spadku.

Czy rodzeństwo odpowiada za długi siostry?

Tak, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście stanie się spadkobiercą. Samo pokrewieństwo nie powoduje jeszcze odpowiedzialności za długi. Odpowiedzialność za długi spadkowe wynika z nabycia spadku, a podstawą jest art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców.

Jednocześnie dziś brak oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku nie oznacza już prostego przyjęcia spadku. Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie, uważa się, że przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

To ważna zmiana praktyczna: przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że odpowiedzialność za długi spadkowe jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku. Wynika to z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc w spadku nie ma majątku albo jego wartość jest niewielka, odpowiedzialność nie powinna przekroczyć tej wartości. Nadal jednak może to oznaczać potrzebę udziału w postępowaniach, kontaktów z wierzycielami i wykazywania zakresu odpowiedzialności.

W praktyce, gdy wiadomo, że spadek jest wyłącznie lub prawie wyłącznie zadłużony, najczęściej rozważa się odrzucenie spadku, a nie pozostawienie sprawy bez oświadczenia.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku?

Termin wynosi 6 miesięcy. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego, oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

To nie zawsze będzie dzień śmierci siostry. Dla rodzeństwa termin często zaczyna biec dopiero wtedy, gdy dowie się ono, że osoby powołane wcześniej nie dziedziczą, na przykład dlatego, że córka zmarłej odrzuciła spadek albo została potraktowana jak osoba, która nie dożyła otwarcia spadku. Dokładna data zależy więc od konkretnego stanu faktycznego i od tego, kiedy dana osoba uzyskała wiarygodną wiadomość o swoim powołaniu.

Jeżeli termin minie bez złożenia oświadczenia, następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie dochodzi już automatycznie do prostego przyjęcia spadku, ale nie zawsze jest to rozwiązanie najbezpieczniejsze organizacyjnie i procesowo.

Jak skutecznie odrzucić spadek?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. W praktyce notariusz bywa szybszym rozwiązaniem, ale zarówno w sądzie, jak i u notariusza trzeba zachować 6-miesięczny termin.

Oświadczenie jest nieodwołalne, chyba że zachodzą wyjątkowe podstawy do uchylenia się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu albo groźby. Kwestie te reguluje art. 1019 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego w związku z przepisami o wadach oświadczeń woli.

Jeżeli spadkobierca odrzuci spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – art. 1020 Kodeksu cywilnego. To oznacza, że do dziedziczenia mogą wejść jego zstępni. Właśnie dlatego po odrzuceniu spadku przez jedną osobę trzeba od razu sprawdzić, czy oświadczenia nie powinny złożyć także jej dzieci, a czasem dalsi zstępni.

Co z dziećmi osoby, która odrzuci spadek?

To jeden z najczęściej pomijanych problemów. Jeżeli Pani odrzuci spadek po siostrze, to co do zasady do dziedziczenia mogą wejść Pani zstępni, bo będzie Pani traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Taki skutek wynika z art. 1020 Kodeksu cywilnego oraz z zasad dziedziczenia ustawowego przewidzianych w art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zstępni są pełnoletni, każdy z nich samodzielnie decyduje, czy przyjąć, czy odrzucić spadek, i dla każdego biegnie własny 6-miesięczny termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zstępny jest małoletni, potrzebna jest odrębna analiza sposobu złożenia oświadczenia w jego imieniu. W praktyce nie należy odkładać tego na koniec terminu, bo konieczne może być wcześniejsze uzyskanie zgody sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka, zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W orzecznictwie i praktyce znaczenie ma też to, czy i kiedy rodzice wystąpili o taką zgodę. Tego typu sprawy są bardzo wrażliwe terminowo.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza a odrzucenie spadku – najważniejsze różnice

Co zrobić praktycznie w takiej sytuacji?

Najpierw trzeba ustalić, kto dokładnie i w jakiej kolejności został powołany do spadku oraz czy wcześniejsi spadkobiercy rzeczywiście złożyli skuteczne oświadczenia. Samo stwierdzenie, że ktoś „zrzekł się spadku”, bywa mylące. W praktyce trzeba odróżnić:

• odrzucenie spadku po śmierci spadkodawcy,
• oraz zrzeczenie się dziedziczenia w drodze umowy zawartej za życia przyszłego spadkodawcy – art. 1048 Kodeksu cywilnego.

To są dwie różne instytucje, o całkiem innych skutkach. Jeżeli córka zmarłej tylko odrzuciła spadek, trzeba jeszcze sprawdzić sytuację jej dzieci. Jeżeli zaś wcześniej zawarła ze spadkodawczynią umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, trzeba badać treść tej umowy i jej skutki wobec zstępnych na podstawie art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce warto zebrać:

• akt zgonu siostry,
• dane o jej małżonku, rodzicach, dzieciach i rodzeństwie,
• odpisy oświadczeń o odrzuceniu spadku lub akty notarialne,
• informacje o ewentualnych zstępnych osób, które odrzuciły spadek,
• dokumenty dotyczące zadłużenia.

Dopiero po ustaleniu pełnego kręgu spadkobierców można bezpiecznie ocenić, czy rodzeństwo musi składać oświadczenia i od kiedy biegnie termin.

FAQ

Czy rodzeństwo automatycznie spłaca długi zmarłej siostry?

Nie. Najpierw musi zostać powołane do spadku i stać się spadkobiercą. Sam fakt bycia bratem lub siostrą nie oznacza jeszcze obowiązku spłaty długów.

Czy brak oświadczenia zawsze jest błędem?

Niekoniecznie, bo obecnie brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Mimo to przy zadłużonym spadku często lepiej świadomie podjąć decyzję, niż pozostawiać sprawę bez działania.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy dla rodzeństwa?

Od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Często nie jest to dzień śmierci siostry, lecz dzień uzyskania informacji, że wcześniejsi spadkobiercy nie dziedziczą.

Czy po odrzuceniu spadku przez rodzeństwo sprawa się kończy?

Nie zawsze. Trzeba jeszcze sprawdzić sytuację zstępnych tej osoby, ponieważ po odrzuceniu spadku mogą oni wejść do dziedziczenia w jej miejsce.

Czy można odrzucić spadek u notariusza?

Tak. Oświadczenie można złożyć zarówno przed notariuszem, jak i przed sądem, zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 922 § 1, art. 931 § 1, art. 932 § 1, § 3, § 4 i § 5, art. 1012, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1018 § 3, art. 1019 § 1 i § 2, art. 1020, art. 1031 § 2, art. 1048, art. 1049 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• uchwała Sądu Najwyższego z 14 października 2011 r., III CZP 49/11