Odrzucenie spadku po matce – kiedy i jak zrobić to skutecznie?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku – kiedy jest skuteczne?

Zgodnie z art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Nie zawsze będzie to dzień śmierci spadkodawcy. Czasem termin zaczyna biec później, np. dopiero wtedy, gdy okaże się, że testament nie wywołuje skutków albo że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.

To bardzo ważne, bo w praktyce najczęstszy błąd polega na liczeniu terminu automatycznie od dnia zgonu. Tymczasem art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego wiąże początek biegu terminu nie z samą śmiercią, lecz z uzyskaniem wiedzy o tym, na jakiej podstawie i od kiedy dana osoba rzeczywiście dziedziczy.

Jeżeli termin 6 miesięcy upłynie bez złożenia oświadczenia, zastosowanie ma art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że spadkobierca przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a nie wprost. Z kolei zakres odpowiedzialności za długi spadkowe określa art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego – odpowiedzialność jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku.

Należy jednak pamiętać, że przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie zawsze rozwiązuje każdy problem praktyczny. Może wymagać ustalania składu majątku, długów oraz prowadzenia dalszych czynności spadkowych. Dlatego przy realnym ryzyku zadłużenia odrzucenie spadku bywa nadal rozwiązaniem bezpieczniejszym.

Czy można odrzucić spadek, jeśli istnieje testament?

Tak, ale najpierw trzeba ustalić, czy i na jakiej podstawie jesteś powołany do spadku. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, pierwszeństwo ma dziedziczenie testamentowe. Wynika to z zasad prawa spadkowego uregulowanych w art. 926 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którymi powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, a dziedziczenie ustawowe następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może dziedziczyć.

W praktyce oznacza to, że jeżeli w testamencie wskazano inną osobę, to spadkobierca ustawowy nie może skutecznie odrzucić spadku tylko dlatego, że przewiduje przyszłe powołanie. Musi najpierw zaistnieć sytuacja, w której rzeczywiście dochodzi do jego dziedziczenia.

Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 19 października 2018 r., sygn. akt III CZP 36/18, wskazując, że złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez osobę, wobec której nie rozpoczął jeszcze biegu termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego, jest bezskuteczne.

Jeżeli więc po zmarłej matce istnieje testament, trzeba najpierw ustalić jego treść oraz to, czy osoba wskazana w testamencie dziedziczy. Dopiero gdy testament nie będzie podstawą dziedziczenia albo gdy spadkobierca testamentowy odrzuci spadek, może otworzyć się droga do dziedziczenia ustawowego.

Kolejność dziedziczenia ma znaczenie

Nie każda osoba z rodziny może od razu złożyć skuteczne oświadczenie o odrzuceniu spadku. Najpierw trzeba ustalić, kto dziedziczy w pierwszej kolejności. W dziedziczeniu ustawowym po zmarłym rodzicu zastosowanie ma przede wszystkim art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego – dzieci i małżonek dziedziczą w częściach równych, z tym że część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli więc po matce żyje jej małżonek oraz dzieci, to wszystkie te osoby wchodzą do kręgu spadkobierców ustawowych jednocześnie. Jeżeli jednak istnieje testament albo ktoś z wcześniejszych spadkobierców nie odrzucił jeszcze spadku, dalszy krewny nie może skutecznie działać „z wyprzedzeniem”.

W tym właśnie sensie termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego jest liczony indywidualnie dla każdej osoby i zależy od konkretnego stanu faktycznego. Czasem dla jednej osoby zacznie biec od chwili śmierci spadkodawcy, a dla innej dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę.

Jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem. Z kolei w postępowaniu sądowym stosuje się m.in. art. 640 i art. 641 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W oświadczeniu trzeba wskazać m.in. dane spadkodawcy, tytuł powołania do spadku oraz treść samego oświadczenia. W praktyce notariusz albo sąd poproszą także o odpis aktu zgonu oraz dokumenty potwierdzające stan cywilny i pokrewieństwo.

Jeżeli wybierasz notariusza, czynność zwykle przebiega szybciej. Jeżeli wybierasz sąd, warto złożyć wniosek odpowiednio wcześnie. W orzecznictwie przyjmuje się, że dla zachowania terminu istotne jest wniesienie do sądu wniosku o odebranie oświadczenia przed upływem 6 miesięcy, nawet jeśli samo posiedzenie odbędzie się później.

Czy odrzucenie spadku przez rodzica chroni także dziecko?

Nie automatycznie. Jeżeli rodzic odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Wynika to z art. 1020 Kodeksu cywilnego. W konsekwencji do dziedziczenia mogą wejść jego zstępni, czyli dzieci.

To oznacza, że jeśli córka odrzuci spadek po swojej matce, to w jej miejsce może wejść jej syn albo córka. Dlatego w wielu sprawach trzeba działać dwutorowo: najpierw odrzucenie przez rodzica, a następnie ocena sytuacji dziecka.

Jeżeli dziecko jest małoletnie, rodzic nie może samodzielnie złożyć w jego imieniu oświadczenia o odrzuceniu spadku bez wymaganej zgody sądu opiekuńczego, jeżeli czynność przekracza zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Podstawę stanowi art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sprawę rozpoznaje sąd opiekuńczy.

W praktyce trzeba więc pilnować nie tylko własnego terminu, ale również działać szybko w sprawie dziecka. Na bieg terminu dla małoletniego wpływają szczegóły proceduralne i aktualne orzecznictwo, dlatego w takich sprawach warto od razu przygotować pełną strategię działania.

Jeżeli ten problem dotyczy dalszej rodziny, pomocne może być także omówienie zasad takich jak kolejność odrzucenia zadłużonego spadku.

Co jeśli nie znasz treści testamentu albo składu długów?

Brak wiedzy o pełnym majątku lub długach nie wstrzymuje automatycznie biegu terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Decydujące jest to, kiedy dowiedziałeś się o swoim powołaniu do spadku, a nie to, kiedy poznałeś wszystkie szczegóły dotyczące majątku.

Jeżeli jednak nie ma pewności, czy dziedziczenie następuje z testamentu, czy z ustawy, trzeba najpierw ustalić ten tytuł powołania. W tym zakresie znaczenie ma treść testamentu, ewentualne postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku oraz zachowanie innych spadkobierców.

W sytuacji opisanej w pytaniu najpierw należałoby więc ustalić:

• czy testament rzeczywiście istnieje,
• kto został w nim powołany do spadku,
• czy ta osoba chce i może dziedziczyć,
• czy pytająca już weszła do kręgu spadkobierców,
• czy po jej ewentualnym odrzuceniu spadku do dziedziczenia wejdzie jej syn.

Jak to wygląda w praktyce w opisanej sytuacji?

Jeżeli po zmarłej matce istnieje testament i wskazano w nim inną osobę, to nie zawsze można już teraz skutecznie odrzucić spadek. Najpierw trzeba sprawdzić, czy to właśnie ta osoba dziedziczy. Jeśli tak, termin dla spadkobiercy ustawowego jeszcze nie musiał się rozpocząć.

Jeżeli natomiast testament okaże się nieważny, bezskuteczny albo spadkobierca testamentowy odrzuci spadek, wtedy może dojść do dziedziczenia ustawowego. Dopiero od chwili, gdy konkretna osoba dowie się, że to ona jest powołana do spadku, zacznie biec jej własny termin 6 miesięcy z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

W odniesieniu do syna pytającej nie można z góry przyjąć, że już teraz powinien składać oświadczenie. Jego sytuacja zależy od tego, czy matka w ogóle stanie się spadkobierczynią i czy odrzuci spadek. Dopiero wtedy może dojść do dalszego przejścia powołania.

FAQ

Czy mogę odrzucić spadek po matce przed notariuszem?

Tak. Zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem.

Czy 6 miesięcy zawsze liczy się od dnia śmierci spadkodawcy?

Nie. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego termin biegnie od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do spadku.

Czy brak oświadczenia oznacza przejęcie wszystkich długów?

Nie wprost. Obecnie brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, a odpowiedzialność za długi jest co do zasady ograniczona zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Powiązanym zagadnieniem jest dziedziczenie po siostrze z długami.

Czy po moim odrzuceniu spadku moje dziecko stanie się spadkobiercą?

Bardzo często tak. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego odrzucający spadek jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, więc do dziedziczenia mogą wejść jego zstępni.

Czy mogę odrzucić spadek „na wszelki wypadek”, jeśli jeszcze nie wiem, czy dziedziczę?

Nie. Oświadczenie złożone przed rozpoczęciem biegu terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego jest bezskuteczne, co potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 19 października 2018 r., III CZP 36/18.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 926, art. 931, art. 1015, art. 1018, art. 1020, art. 1031.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640–641.

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3.

4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., sygn. akt III CZP 36/18.