Odrzucenie spadku z Polski w Niemczech

Odrzucenie polskiego spadku, gdy spadkobierca mieszka w Niemczech

Jeżeli spadkodawca miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu w Polsce albo sprawa z innych względów podlega prawu polskiemu, odrzucenie spadku następuje według zasad Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego. Przy sprawach z elementem zagranicznym trzeba jednak zawsze sprawdzić, czy zastosowanie ma polskie prawo spadkowe, czy prawo innego państwa. W Unii Europejskiej, także między Polską a Niemcami, znaczenie ma rozporządzenie spadkowe nr 650/2012.

W typowej sprawie, w której zmarła osoba mieszkała w Polsce, a jej spadkobiercy mieszkają w Niemczech, spadkobierca nie musi przyjeżdżać do Polski tylko po to, aby podpisać oświadczenie. Najczęściej korzysta z jednej z trzech dróg: podpisuje oświadczenie w konsulacie RP, składa je w Polsce przed notariuszem albo działa przez pełnomocnika z podpisem urzędowo poświadczonym.

Kolejność odrzucenia spadku

Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że po odrzuceniu spadku przez jedno pokolenie do dziedziczenia mogą dojść jego zstępni, czyli dzieci, a następnie wnuki.

Jeżeli najpierw spadek odrzucił syn zmarłej, to jego córka jest powołana do spadku dopiero wskutek tego odrzucenia. Dla niej termin 6 miesięcy liczy się więc zasadniczo od dnia, w którym dowiedziała się, że po odrzuceniu spadku przez ojca sama została powołana do dziedziczenia. Jeżeli ona także odrzuci spadek, do dziedziczenia może dojść jej małoletnia córka.

Jak dorosły spadkobierca może odrzucić spadek z Niemiec?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Można je złożyć ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Osoba przebywająca w Niemczech najczęściej przygotowuje pisemne oświadczenie i podpisuje je w obecności konsula RP, który poświadcza własnoręczność podpisu.

Samo poświadczenie podpisu nie kończy sprawy. Oświadczenie trzeba jeszcze przedłożyć właściwemu sądowi spadku. Właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce, a jeżeli nie da się go ustalić - sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Dopiero gdy nie ma żadnej z tych podstaw, sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Do oświadczenia warto dołączyć dokumenty pozwalające sądowi zweryfikować sprawę, przede wszystkim odpis aktu zgonu spadkodawcy, dane spadkobierców, informację o tytule powołania do spadku oraz dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez osobę, po której spadkobierca wchodzi do dziedziczenia.

Co powinno zawierać oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie powinno wskazywać imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, tytuł powołania do spadku oraz jednoznaczną treść oświadczenia, że spadkobierca odrzuca spadek. Należy też wymienić znane osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, nawet jeśli składający uważa je za nieważne.

W sprawach rodzinnych istotne jest zachowanie kolejności. Jeżeli dana osoba ma dzieci, po jej odrzuceniu spadku dzieci mogą wejść w jej miejsce. To szczególnie ważne przy spadkach zadłużonych, ponieważ brak reakcji może doprowadzić do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a następnie do konieczności porządkowania odpowiedzialności za długi. Więcej praktycznych materiałów znajdziesz w dziale dziedziczenie długów.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka po zmianach przepisów

Najważniejsza zmiana względem starszych porad polega na tym, że obecnie nie zawsze trzeba uzyskiwać zgodę sądu na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego. Od 15 listopada 2023 r. rodzic może złożyć takie oświadczenie bez zezwolenia sądu, jeżeli spełnione są warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W uproszczeniu zgoda sądu nie jest potrzebna, gdy dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a czynność jest dokonywana wspólnie przez rodziców albo przez jednego z rodziców za zgodą drugiego, przy czym obojgu przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska. Jeżeli w rodzinie są inni zstępni rodziców tego dziecka powołani w tej samej kolejności, oni także powinni odrzucać spadek.

Rodzic, składając oświadczenie w imieniu dziecka, musi dodatkowo oświadczyć m.in. o przysługiwaniu mu władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica, wcześniejszym odrzuceniu spadku przez rodzica oraz o odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców dziecka. Oświadczenia te składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Kiedy nadal trzeba uzyskać zgodę sądu?

Zezwolenie sądu nadal może być konieczne, jeżeli rodzice nie są zgodni co do odrzucenia spadku, jedno z nich nie ma pełnej władzy rodzicielskiej w tym zakresie, dziecko jest powołane do spadku z testamentu, sprawa nie wynika z prostego odrzucenia spadku przez rodzica albo są wątpliwości, czy pozostali zstępni powinni i chcą odrzucić spadek.

Jeżeli nie toczy się jeszcze postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek o zgodę co do zasady kieruje się do sądu opiekuńczego. Jeżeli postępowanie spadkowe już się toczy, zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu dziecka w toku tego postępowania wydaje sąd spadku. Aktualna opłata od typowego wniosku nieprocesowego wynosi 100 zł, chyba że w konkretnej sprawie zastosowanie ma przepis szczególny.

Termin 6 miesięcy i jego zabezpieczenie

Termin 6 miesięcy liczy się od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Dla osoby, która dziedziczy dopiero po odrzuceniu spadku przez rodzica, zwykle będzie to dzień uzyskania wiadomości o tym odrzuceniu i o wejściu do kręgu spadkobierców.

Jeżeli spadkobierca w terminie nie złoży oświadczenia, następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to proste przyjęcie całych długów bez ograniczenia, ale nadal może oznaczać konieczność udziału w formalnościach spadkowych i ustalania składu majątku oraz długów.

Od zmian w Kodeksie cywilnym do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania. Nie zwalnia to jednak z obowiązku sprawnego działania po uzyskaniu prawomocnego postanowienia.

Pełnomocnik w Polsce

Spadkobierca mieszkający w Niemczech może działać przez pełnomocnika w Polsce. Pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku powinno mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym. Podpis można poświadczyć w konsulacie RP albo w inny sposób akceptowany przez polski sąd lub notariusza.

Pełnomocnikiem procesowym w sprawie sądowej może być adwokat albo radca prawny, a w określonych sytuacjach także osoby bliskie wskazane w przepisach. Jeżeli pełnomocnik ma jedynie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku, trzeba zadbać, aby zakres pełnomocnictwa był jednoznaczny i obejmował konkretną sprawę spadkową.

Czy ojciec dziecka będący Niemcem musi odrzucać polski spadek?

Sam fakt, że ojciec dziecka jest Niemcem i jest mężem córki spadkobiercy, nie powoduje, że dziedziczy po rodzinie żony. W dziedziczeniu ustawowym po polskim spadkodawcy do kręgu spadkobierców wchodzą osoby wskazane w Kodeksie cywilnym, a zięć co do zasady nie dziedziczy po teściowej lub teściu.

Ojciec dziecka jest jednak ważny przy odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego, ponieważ jako drugi rodzic zwykle musi działać wspólnie z matką albo wyrazić zgodę na odrzucenie spadku przez dziecko. Wyjątek może wystąpić, gdy w konkretnej sprawie nie przysługuje mu władza rodzicielska w tym zakresie albo istnieje orzeczenie sądu regulujące tę kwestię.

FAQ

Czy spadek po osobie z Polski można odrzucić w Niemczech?

Tak, ale trzeba zachować wymogi formalne. Najczęściej podpisuje się oświadczenie w konsulacie RP w Niemczech, a następnie przedkłada dokument właściwemu sądowi spadku w Polsce. W sprawach unijnych możliwe są także rozwiązania wynikające z rozporządzenia spadkowego nr 650/2012, jednak w praktyce warto zadbać, aby dokument był akceptowalny dla polskiego sądu.

Czy konsul przyjmuje oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Konsul przede wszystkim poświadcza własnoręczność podpisu pod przygotowanym oświadczeniem. Aby oświadczenie wywołało skutek w polskiej sprawie spadkowej, trzeba je jeszcze przedłożyć sądowi spadku w ustawowym terminie.

Ile czasu jest na odrzucenie spadku?

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Przy dalszych pokoleniach termin zwykle zaczyna biec wtedy, gdy dana osoba dowie się, że poprzedni spadkobierca odrzucił spadek i przez to ona sama została powołana do dziedziczenia.

Czy zawsze potrzebna jest zgoda sądu na odrzucenie spadku za dziecko?

Nie. Od 15 listopada 2023 r. w wielu sprawach zgoda sądu nie jest wymagana, jeżeli dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice działają wspólnie albo jeden za zgodą drugiego i spełnione są pozostałe warunki ustawowe. W przypadkach spornych lub nietypowych zgoda sądu nadal może być konieczna.

Co się stanie, jeżeli nie złożę oświadczenia w terminie?

Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona wartością aktywów spadku, ale spadkobierca nadal może być wciągnięty w postępowania dotyczące majątku, długów i wierzycieli.

Czy mąż córki musi odrzucać spadek po jej matce albo babci?

Nie, jeżeli nie został powołany do spadku testamentem. Zięć nie dziedziczy ustawowo po teściowej ani po babci swojej żony. Może jednak być potrzebna jego zgoda jako ojca dziecka, gdy rodzice chcą odrzucić spadek w imieniu małoletniego.

Czy można załatwić sprawę przez pełnomocnika w Polsce?

Tak. Pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym. Trzeba w nim jasno wskazać, jakiego spadku i jakiej czynności dotyczy umocowanie.

Źródła prawne

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 1012, art. 1015, art. 1018 i art. 1020: tekst aktu w ELI.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 640, art. 640¹ i art. 641: tekst aktu w ELI.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3-4: tekst aktu w ELI.
• Ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie Kodeksu cywilnego oraz niektórych innych ustaw: Dz.U. 2023 poz. 1615.
• Informacja konsularna dla osób w Niemczech: Oświadczenie o odrzuceniu lub przyjęciu spadku - gov.pl.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012: EUR-Lex.