Prawa ojca do dziecka urodzonego w Anglii

Ojciec niewpisany w akcie urodzenia dziecka w Anglii

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić trzy kwestie: biologiczne ojcostwo, prawne ustalenie ojcostwa oraz wykonywanie odpowiedzialności rodzicielskiej w Anglii i Walii, czyli parental responsibility. Sam fakt, że mężczyzna jest biologicznym ojcem dziecka, nie zawsze oznacza, że może już podejmować decyzje prawne dotyczące dziecka.

W prawie Anglii i Walii podstawowe znaczenie ma Children Act 1989. Zgodnie z section 2(2)(a) Children Act 1989 matka dziecka ma parental responsibility automatycznie. Niezamężny ojciec może uzyskać parental responsibility między innymi na podstawie section 4(1) Children Act 1989: gdy zostanie zarejestrowany jako ojciec w akcie urodzenia, gdy zawrze z matką parental responsibility agreement albo gdy sąd wyda parental responsibility order.

Jeżeli ojciec nie jest wpisany w akcie urodzenia, nie zawarł z matką porozumienia i nie ma orzeczenia sądu, co do zasady nie może samodzielnie decydować o sprawach dziecka. Może jednak rozpocząć postępowanie sądowe. Brak zgody matki nie blokuje mu możliwości złożenia wniosku do sądu.

Co ojciec może zrobić bez zgody matki?

Jeżeli ojciec chce uzyskać status prawny ojca dziecka, a matka nie wyraża zgody na wspólne zarejestrowanie go w akcie urodzenia, może wystąpić do sądu w Anglii i Walii. W praktyce może chodzić przede wszystkim o declaration of parentage na podstawie section 55A Family Law Act 1986, a następnie o odpowiednią zmianę rejestru urodzenia.

W postępowaniu o pochodzenie dziecka sąd może opierać się na dowodach biologicznych. Podstawy do korzystania z badań naukowych w sprawach ustalenia pochodzenia wynikają w prawie Anglii i Walii z section 20 Family Law Reform Act 1969. Jeżeli jedna ze stron odmawia współpracy przy badaniu DNA, skutki procesowe zależą od konkretnej sprawy i oceny sądu.

Ojciec może też żądać parental responsibility order na podstawie section 4(1)(c) Children Act 1989 oraz rozstrzygnięcia o kontaktach lub miejscu zamieszkania dziecka w formie child arrangements order na podstawie section 8 Children Act 1989. Sąd nie powinien traktować sprawy jako sporu dorosłych o prawa, lecz jako sprawę dotyczącą dobra dziecka. Zgodnie z section 1(1) Children Act 1989 dobro dziecka jest dla sądu nadrzędne.

Polskie obywatelstwo dziecka a sąd w Anglii

Polskie obywatelstwo dziecka ma znaczenie, ale nie zawsze przesądza o tym, który sąd będzie właściwy. Po wystąpieniu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej między Polską a Wielką Brytanią nie stosuje się unijnego rozporządzenia Bruksela II ter wobec Zjednoczonego Królestwa. Podstawowe znaczenie ma Konwencja o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, sporządzona w Hadze 19 października 1996 r.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 Konwencji haskiej z 1996 r. organy państwa zwykłego pobytu dziecka mają jurysdykcję do podejmowania środków ochrony osoby lub majątku dziecka. Jeżeli dziecko na stałe mieszka w Anglii, chodzi do tamtejszej placówki, ma tam centrum życia i opieki, sąd angielski najczęściej będzie właściwy w sprawach parental responsibility, kontaktów i miejsca zamieszkania dziecka.

W sprawach pochodzenia dziecka znaczenie może mieć także polska ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe. Zgodnie z art. 55 ust. 1 tej ustawy ustalenie i zaprzeczenie pochodzenia dziecka podlega prawu ojczystemu dziecka z chwili jego urodzenia, a zgodnie z art. 55 ust. 2 uznanie dziecka podlega prawu ojczystemu dziecka z chwili uznania. Jeżeli dziecko jest obywatelem polskim, a jednocześnie ma inne obywatelstwo, art. 2 ust. 1 tej ustawy przewiduje, że obywatel polski podlega prawu polskiemu jako prawu ojczystemu.

W praktyce trzeba więc osobno ustalić: gdzie dziecko ma zwykły pobyt, jakie obywatelstwa posiada, czy ojciec został wpisany do aktu urodzenia, czy istnieją wcześniejsze orzeczenia oraz w którym państwie ojciec składa wniosek.

Porównanie najważniejszych skutków prawnych

Jak wyglądałaby sprawa według prawa polskiego?

Jeżeli sprawa byłaby rozpoznawana według prawa polskiego, zastosowanie miałyby przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 84 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sądowego ustalenia ojcostwa może żądać dziecko, matka oraz domniemany ojciec dziecka. Matka ani domniemany ojciec nie mogą wystąpić z takim żądaniem po śmierci dziecka lub po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.

Domniemanie ojcostwa w polskim postępowaniu wynika z art. 85 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że domniemywa się, iż ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem dziecka. Zgodnie z art. 85 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego okoliczność, że matka w tym okresie obcowała także z innym mężczyzną, może obalić domniemanie tylko wtedy, gdy z okoliczności wynika, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne.

Uznanie ojcostwa w Polsce wymaga oświadczeń rodziców. Zgodnie z art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uznanie ojcostwa następuje, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdzi jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna. Bez potwierdzenia matki dobrowolne uznanie ojcostwa w tym trybie nie dojdzie do skutku, ale pozostaje droga sądowa.

Jeżeli ojcostwo zostanie prawnie ustalone, w prawie polskim władza rodzicielska co do zasady przysługuje obojgu rodzicom na podstawie art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może jednak ingerować w jej wykonywanie. Jeżeli rodzice żyją w rozłączeniu, art. 107 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów, a także powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców z ograniczeniem władzy drugiego do określonych obowiązków i uprawnień.

Kontakty ojca z dzieckiem

Nawet jeżeli ojciec nie ma jeszcze pełnej odpowiedzialności rodzicielskiej, może dążyć do uregulowania kontaktów. W Anglii i Walii służy temu child arrangements order z section 8 Children Act 1989. Sąd może określić, z kim dziecko mieszka, kiedy przebywa z drugim rodzicem oraz jak wyglądają kontakty, w tym kontakty pośrednie, na przykład telefoniczne lub online.

W prawie polskim kontakty są odrębne od władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Zgodnie z art. 113 § 2 tej ustawy kontakty obejmują między innymi przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu oraz bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję i korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość.

Jeżeli kontakty mogłyby zagrażać dobru dziecka, sąd może je ograniczyć. W prawie polskim podstawę daje art. 1132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala sądowi opiekuńczemu między innymi zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na kontakty tylko w obecności określonej osoby albo ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się.

Wyjazd dziecka z Anglii lub przeprowadzka do Polski

Jeżeli matka planuje przeprowadzkę dziecka z Anglii do Polski albo innego państwa, trzeba bardzo ostrożnie ocenić, czy wymagana jest zgoda ojca lub zgoda sądu. Jeżeli ojciec nie ma parental responsibility, jego sytuacja jest słabsza, ale jeżeli ma już orzeczenie, złożył odpowiedni wniosek albo sąd uregulował kontakty, samowolny wyjazd może wywołać poważne skutki.

W sprawach między Polską a Wielką Brytanią nadal stosuje się Konwencję dotyczącą cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzoną w Hadze 25 października 1980 r. Zgodnie z art. 3 tej konwencji uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka jest bezprawne, jeżeli narusza prawa do opieki przyznane osobie, instytucji lub innemu organowi przez prawo państwa, w którym dziecko miało zwykły pobyt bezpośrednio przed uprowadzeniem lub zatrzymaniem, i prawa te były rzeczywiście wykonywane albo byłyby wykonywane, gdyby nie uprowadzenie lub zatrzymanie.

Jeżeli ojciec ma parental responsibility albo inne prawa kwalifikowane jako rights of custody, wywiezienie dziecka za granicę bez zgody może skutkować wnioskiem o powrót dziecka. Więcej o podobnym ryzyku opisujemy w materiale dotyczącym sytuacji, gdy dochodzi do wywiezienia dziecka za granicę bez zgody drugiego rodzica.

Alimenty po ustaleniu ojcostwa

Ustalenie ojcostwa ma także znaczenie finansowe. Jeżeli mężczyzna zostanie prawnie uznany za ojca, może powstać obowiązek alimentacyjny lub obowiązek utrzymania dziecka według właściwego prawa i procedury. W Anglii typowe sprawy alimentów na dziecko obsługuje Child Maintenance Service, jeżeli spełnione są warunki właściwości tej instytucji.

W prawie polskim obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Zakres alimentów określa art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: zależy on od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Po Brexicie w relacjach Polski i Wielkiej Brytanii znaczenie ma Konwencja o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny, sporządzona w Hadze 23 listopada 2007 r. W praktyce sposób dochodzenia alimentów zależy od tego, gdzie mieszka dziecko, gdzie mieszka zobowiązany rodzic i czy istnieje już orzeczenie alimentacyjne. Osobno omawiamy także alimenty transgraniczne (UK) w sytuacji, gdy ojciec dziecka mieszka za granicą.

Czy matka może sprzeciwić się przyznaniu praw ojcu?

Matka może przedstawić swoje stanowisko, dowody i argumenty, ale ostateczna decyzja należy do sądu. Sam brak zgody matki nie wystarczy, jeżeli sąd uzna, że ustalenie ojcostwa, parental responsibility lub kontakty są zgodne z dobrem dziecka. Z drugiej strony ojciec nie uzyska rozstrzygnięcia automatycznie tylko dlatego, że jest biologicznym ojcem.

Sąd będzie badał między innymi dotychczasową więź ojca z dzieckiem, bezpieczeństwo dziecka, stabilność opieki, ewentualną przemoc, uzależnienia, zaniedbania, zdolność rodziców do współpracy oraz potrzeby dziecka. Jeżeli istnieją realne zagrożenia, należy je udokumentować: wiadomościami, zgłoszeniami, dokumentacją medyczną, notatkami policyjnymi, raportami szkoły lub placówki opiekuńczej.

FAQ

Czy ojciec niewpisany w akcie urodzenia może zabrać dziecko?

Co do zasady nie powinien samowolnie zabierać dziecka ani podejmować decyzji opiekuńczych, jeżeli nie ma parental responsibility ani orzeczenia sądu. Może natomiast wystąpić do sądu o ustalenie ojcostwa, parental responsibility i uregulowanie kontaktów.

Czy matka musi zgodzić się na wpisanie ojca do aktu urodzenia?

Jeżeli rodzice chcą dokonać tego dobrowolnie, współdziałanie matki zwykle jest konieczne. Jeżeli matka odmawia, ojciec może szukać rozstrzygnięcia sądowego, w szczególności przez postępowanie o ustalenie rodzicielstwa.

Czy obywatelstwo polskie dziecka oznacza, że sprawę rozpozna sąd w Polsce?

Nie zawsze. W sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej decydujące znaczenie ma zwykle zwykły pobyt dziecka na podstawie art. 5 ust. 1 Konwencji haskiej z 1996 r. Jeżeli dziecko mieszka na stałe w Anglii, właściwy może być sąd angielski.

Czy po ustaleniu ojcostwa ojciec automatycznie dostanie kontakty?

Nie w każdym przypadku i nie w dowolnym zakresie. Sąd może uregulować kontakty, ale ich forma, częstotliwość i warunki zależą od dobra dziecka, dotychczasowej więzi z ojcem oraz ewentualnych zagrożeń.

Czy ustalenie ojcostwa oznacza obowiązek alimentów?

Tak, prawne ustalenie ojcostwa może być podstawą dochodzenia świadczeń na utrzymanie dziecka. W zależności od miejsca zamieszkania rodziców sprawa może być prowadzona przez instytucje brytyjskie albo w trybie międzynarodowym.

Podsumowanie

Ojciec dziecka urodzonego w Anglii, który nie jest wpisany w akcie urodzenia i nie ma parental responsibility, nie może jednostronnie uzyskać pełni uprawnień rodzicielskich bez jakiejkolwiek procedury. Może jednak zainicjować postępowanie sądowe, a sąd może ustalić ojcostwo, dopuścić dowód z DNA, przyznać parental responsibility oraz uregulować kontakty.

Dla matki najważniejsze jest ustalenie, czy ojciec ma już jakiekolwiek prawa wynikające z aktu urodzenia, porozumienia lub orzeczenia sądu. W sprawach z elementem polskim i brytyjskim trzeba uwzględnić skutki Brexitu, Konwencję haską z 1996 r., Konwencję haską z 1980 r. oraz przepisy prawa angielskiego i polskiego.

Źródła

• Children Act 1989, w szczególności section 1, section 2, section 4 i section 8.
• Family Law Act 1986, section 55A.
• Family Law Reform Act 1969, section 20.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 73, art. 84, art. 85, art. 93, art. 107, art. 113, art. 1132, art. 133 i art. 135.
• Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 2 i art. 55.
• Konwencja o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci, sporządzona w Hadze 19 października 1996 r., w szczególności art. 5.
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r., w szczególności art. 3.
• Konwencja o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny, sporządzona w Hadze 23 listopada 2007 r.
• Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r., w szczególności art. 7 i art. 9.