Śmierć przed uprawomocnieniem rozwodu a dziedziczenie

Co dzieje się ze spadkiem, gdy zgon nastąpił przed prawomocnym rozwodem?

Jeżeli śmierć jednego z małżonków nastąpiła przed uprawomocnieniem się wyroku rozwodowego, to na dzień śmierci małżeństwo nadal trwało. Wynika to z art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rozwód jest orzekany przez sąd, a skutki wyroku powstają dopiero po jego uprawomocnieniu na zasadach procesowych. Sama treść nieprawomocnego wyroku nie powoduje jeszcze ustania małżeństwa.

W praktyce oznacza to, że drugi małżonek nie traci automatycznie statusu małżonka spadkodawcy tylko dlatego, że zapadł już wyrok rozwodowy w pierwszej instancji albo nawet w drugiej instancji, ale nie doszło jeszcze do prawomocności. Jeżeli sprawa rozwodowa nie zakończyła się prawomocnie za życia spadkodawcy, trzeba oceniać skutki spadkowe tak, jakby małżeństwo nadal istniało.

Jeżeli jest testament, kto dziedziczy?

Jeżeli zmarła pozostawiła ważny testament, pierwszeństwo ma dziedziczenie testamentowe. Wynika to z art. 926 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, a dziedziczenie ustawowe następuje tylko wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Jeżeli więc w testamencie zmarła powołała swoje dzieci do całości spadku, to to właśnie dzieci dziedziczą spadek. Małżonek nie dziedziczy wtedy z ustawy, ponieważ testament wyłącza ustawowy porządek dziedziczenia.

W opisanej sytuacji trzeba jednak oddzielić dwie kwestie: dziedziczenie i zachowek. To, że małżonek nie został powołany do spadku w testamencie, nie oznacza jeszcze automatycznie, że nie może niczego żądać od spadkobierców.

Zobacz również:

stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Czy małżonek pominięty w testamencie może żądać zachowku?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli zostali pominięci w testamencie. Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony do zachowku jest małoletni – dwie trzecie tego udziału.

Jeżeli więc małżeństwo formalnie trwało w chwili śmierci, małżonek pominięty w testamencie co do zasady należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Roszczenie o zachowek kieruje się przeciwko spadkobiercom testamentowym na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie oznacza to jednak, że w każdej takiej sprawie małżonek rzeczywiście dostanie zachowek. Istotne znaczenie może mieć wyłączenie małżonka od dziedziczenia na podstawie art. 940 Kodeksu cywilnego. Jeżeli sąd prawomocnie wyłączy małżonka od dziedziczenia jak małżonka winnego, wtedy traci on także podstawę do dochodzenia zachowku jako osoba, która dziedziczyłaby z ustawy.

Kiedy można wyłączyć małżonka od dziedziczenia?

Podstawą jest art. 940 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu albo separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

To bardzo ważny wyjątek. Nie wystarczy sam konflikt małżeński ani samo wszczęcie sprawy rozwodowej. Muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

• spadkodawca za życia wystąpił o rozwód albo separację,
• żądał orzeczenia z winy drugiego małżonka,
• to żądanie było uzasadnione w świetle okoliczności sprawy.

Jeżeli w wyroku nieprawomocnym sąd już ustalił winę drugiego małżonka, taki wyrok nie wywołuje jeszcze skutku rozwodowego, ale może być bardzo istotnym dowodem w sprawie o wyłączenie od dziedziczenia. Sąd spadkowy nie jest jednak związany samym faktem wydania nieprawomocnego wyroku w taki sposób, jak wyrokiem prawomocnym kończącym sprawę rozwodową. Bada więc, czy żądanie rozwodu z winy tego małżonka było rzeczywiście uzasadnione.

Kto może wnieść sprawę i w jakim terminie?

Zgodnie z art. 940 § 2 Kodeksu cywilnego z żądaniem wyłączenia małżonka od dziedziczenia mogą wystąpić pozostali spadkobiercy powołani do dziedziczenia. W opisanej sytuacji będą to przede wszystkim dzieci wskazane w testamencie, ewentualnie inni spadkobiercy mający interes prawny wynikający z dziedziczenia.

Termin jest krótki i nie warto go przegapić. Art. 940 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że powództwo należy wytoczyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie później jednak niż w ciągu roku od otwarcia spadku. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli termin upłynie, możliwość wyłączenia małżonka od dziedziczenia wygasa. Wtedy małżonek może pozostać osobą uprawnioną do zachowku, a w razie braku testamentu także do dziedziczenia ustawowego.

Jaki majątek wchodzi do spadku po zmarłej?

Do spadku wchodzi wyłącznie majątek należący do zmarłej w chwili śmierci. Jeżeli dom został kupiony przed ślubem, co do zasady należy do majątku osobistego zmarłej, zgodnie z art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który do majątku osobistego zalicza przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej.

Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to z chwilą śmierci ustaje ona, a wcześniej wspólny majątek małżonków trzeba co do zasady rozliczyć z uwzględnieniem udziałów. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że zachodzą podstawy do ustalenia nierównych udziałów.

W konsekwencji do spadku po zmarłej wejdą:

• cały jej majątek osobisty, w tym co do zasady dom nabyty przed ślubem,
• udział zmarłej w majątku wspólnym, zazwyczaj 1/2, jeżeli nie ma podstaw do innego rozliczenia.

Nie wchodzi natomiast do spadku ta część majątku wspólnego, która należała do żyjącego małżonka. To rozróżnienie ma duże znaczenie przy ustalaniu wartości spadku i ewentualnego zachowku.

Jak wygląda sytuacja w opisanym stanie faktycznym?

Jeżeli zmarła ważnie sporządziła testament i powołała w nim dzieci do całości spadku, to dzieci dziedziczą to, co wchodziło do jej spadku: jej majątek osobisty oraz udział w majątku wspólnym. Sam mąż nie dziedziczy wtedy z ustawy, bo pierwszeństwo ma testament.

Jednocześnie, ponieważ rozwód nie zdążył się uprawomocnić przed śmiercią, mąż co do zasady zachowuje status małżonka na potrzeby prawa spadkowego. Z tego powodu może być uprawniony do zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jednak dzieci skutecznie wytoczą powództwo z art. 940 Kodeksu cywilnego i wykażą, że zmarła za życia żądała rozwodu z wyłącznej winy męża, a żądanie było uzasadnione, mąż może zostać wyłączony od dziedziczenia. W praktyce może to pozbawić go także prawa do zachowku.

Zobacz również:

odpowiedź na apelację

Jakie dokumenty warto zgromadzić?

W podobnej sprawie zwykle przydają się:

• odpis aktu zgonu,
• odpis aktu małżeństwa,
• testament w oryginale albo informacja o jego przechowywaniu,
• odpis pozwu rozwodowego oraz pism procesowych wskazujących żądanie orzeczenia winy,
• nieprawomocny wyrok rozwodowy z uzasadnieniem, jeżeli zostało sporządzone,
• dokumenty dotyczące majątku osobistego i wspólnego,
• dokumenty potrzebne do ustalenia wartości spadku i ewentualnego zachowku.

Jeżeli sprawa ma element zagraniczny, np. spadkobierca mieszka poza Polską, trzeba dodatkowo rozważyć sposób przeprowadzenia postępowania spadkowego i reprezentacji w kraju.

Tabela: co może przysługiwać małżonkowi?

FAQ

Czy nieprawomocny wyrok rozwodowy oznacza, że małżonek już nie dziedziczy?

Nie. Dopóki wyrok rozwodowy nie stał się prawomocny, małżeństwo co do zasady trwa, więc sam nieprawomocny wyrok nie wyłącza małżonka z kręgu spadkobierców ani z uprawnienia do zachowku.

Czy testament dla dzieci całkowicie pozbawia męża lub żonę praw do spadku?

Nie zawsze. Testament może wyłączyć dziedziczenie ustawowe małżonka, ale małżonek może nadal być uprawniony do zachowku na podstawie art. 991 Kodeksu cywilnego, chyba że zachodzą podstawy do wyłączenia go od dziedziczenia lub wydziedziczenia.

Czy dzieci mogą powołać się na wyrok rozwodowy, który nie był prawomocny?

Tak, jako dowód w sprawie o wyłączenie małżonka od dziedziczenia. Taki wyrok nie zastępuje jednak prawomocnego rozwodu, dlatego sąd będzie badał, czy żądanie rozwodu z winy małżonka rzeczywiście było uzasadnione.

Od kiedy liczy się termin na pozew o wyłączenie małżonka od dziedziczenia?

Od dnia, w którym uprawniony spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, czyli co do zasady o śmierci spadkodawcy. Maksymalny termin to rok od otwarcia spadku.

Czy dom kupiony przed ślubem zawsze wchodzi w całości do spadku?

Zwykle tak, ponieważ co do zasady należy do majątku osobistego. Trzeba jednak sprawdzić, czy później nie doszło np. do rozszerzenia wspólności majątkowej albo innych zdarzeń wpływających na stan własności.

Źródła

• art. 56 § 1, art. 33 pkt 1, art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 924, art. 925, art. 926 § 1–2, art. 931 § 1, art. 940 § 1–2, art. 991 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• aktualne brzmienie ustaw według ISAP i Dziennika Ustaw