Wyłączenie małżonka od dziedziczenia i zachowku

Małżonek a dziedziczenie ustawowe i zachowek

Jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy małżeństwo formalnie trwało, małżonek należy do kręgu spadkobierców ustawowych na podstawie art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Sam faktyczny rozkład pożycia, oddzielne zamieszkiwanie czy wieloletnia separacja faktyczna nie pozbawiają jeszcze małżonka tego statusu.

Z tego samego powodu małżonek należy również do osób uprawnionych do zachowku, zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc spadkodawca powołał do całości spadku inną osobę, pomijając małżonka, to małżonek może co do zasady dochodzić zapłaty zachowku, chyba że zachodzi jedna z podstaw skutecznego pozbawienia go tego prawa.

W praktyce trzeba odróżnić trzy różne instytucje:

Kiedy można wyłączyć małżonka od dziedziczenia?

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia nie następuje dlatego, że małżonkowie od lat nie żyli razem. Zgodnie z art. 940 § 1 Kodeksu cywilnego małżonek jest wyłączony od dziedziczenia ustawowego, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego wyłącznej winy, a żądanie to było uzasadnione.

To oznacza, że do zastosowania art. 940 Kodeksu cywilnego muszą łącznie wystąpić następujące warunki:

• spadkodawca jeszcze za życia wniósł pozew o rozwód albo żądanie separacji,
• w pozwie żądał orzeczenia winy małżonka,
• żądanie to było merytorycznie uzasadnione,
• po śmierci spadkodawcy uprawniona osoba wystąpiła do sądu o wyłączenie małżonka od dziedziczenia.

Zgodnie z art. 940 § 2 Kodeksu cywilnego z takim żądaniem mogą wystąpić pozostali spadkobiercy powołani do dziedziczenia z ustawy w zbiegu z małżonkiem. Termin na wytoczenie powództwa wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż rok od otwarcia spadku.

Jeżeli spadkodawca nie złożył przed śmiercią pozwu o rozwód ani o separację z winy małżonka, art. 940 Kodeksu cywilnego co do zasady nie znajdzie zastosowania.

Wydziedziczenie małżonka – kiedy jest skuteczne?

Jeżeli spadkodawca chce nie tylko pominąć małżonka w testamencie, ale również pozbawić go prawa do zachowku, musi zastosować wydziedziczenie. Podstawę prawną stanowi art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

W stosunkach małżeńskich najczęściej powoływaną podstawą jest uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Chodzi jednak nie o jednorazowy konflikt, ale o zachowanie trwałe i zawinione, oceniane w realiach konkretnej sprawy. Samo rozstanie nie zawsze wystarczy. Sąd bada zwykle, czy rzeczywiście doszło do długotrwałego zerwania więzi, braku pomocy, zainteresowania, wsparcia, kontaktu albo do innych poważnych naruszeń obowiązków małżeńskich i rodzinnych.

Ważne jest także art. 1009 Kodeksu cywilnego: przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Nie trzeba przepisywać ustawy dosłownie, ale z testamentu musi jasno wynikać, dlaczego małżonek został wydziedziczony.

Dodatkowo art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli więc po sporządzeniu testamentu nastąpiło rzeczywiste pojednanie albo jednoznaczne wybaczenie, wydziedziczenie może okazać się bezskuteczne. Ocena tego zawsze zależy od dowodów i konkretnego stanu faktycznego.

Co dzieje się, gdy spadkodawca sporządził drugi testament?

Zgodnie z art. 947 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament, nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia wcześniejszego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu.

To bardzo ważne w opisanej sytuacji. Sam fakt sporządzenia drugiego testamentu nie oznacza automatycznie, że cały pierwszy testament przestał obowiązywać. Trzeba porównać oba dokumenty i ustalić:

• które postanowienia są zgodne,
• które są sprzeczne,
• czy późniejszy testament reguluje całość rozrządzeń, czy tylko ich część.

Jeżeli w pierwszym testamencie spadkodawca wydziedziczył żonę, a w drugim ponownie powołał tę samą osobę do spadku, ale nie wspomniał już o wydziedziczeniu, możliwe są dwa kierunki interpretacji. Pierwszy: brak sprzeczności, więc wcześniejsze postanowienie o wydziedziczeniu nadal obowiązuje. Drugi: późniejszy testament stanowi nowe, pełne uregulowanie spraw spadkowych i wcześniejsze wydziedziczenie nie może być utrzymane. Ostateczna ocena zależy od treści obu testamentów i okoliczności ich sporządzenia.

W praktyce, jeżeli drugi testament tylko dopisuje podstawienie na wypadek wcześniejszej śmierci spadkobiercy i nie zmienia zasadniczo kręgu powołanych osób, można argumentować, że nie uchyla on wcześniejszego wydziedziczenia, bo oba rozrządzenia da się pogodzić. Nie jest to jednak reguła absolutna – w sporze sądowym znaczenie będzie miała dokładna treść testamentów.

Czy żona w opisanym przypadku ma prawo do zachowku?

Jeżeli małżeństwo formalnie trwało do dnia śmierci spadkodawcy, a nie było podstaw do zastosowania art. 940 Kodeksu cywilnego, małżonka co do zasady zachowuje status osoby uprawnionej do zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Prawo to odpada tylko wtedy, gdy wydziedziczenie było skuteczne. Dla takiej oceny trzeba ustalić łącznie:

• czy w testamencie wskazano jedną z przyczyn z art. 1008 Kodeksu cywilnego,
• czy przyczyna była rzeczywista,
• czy nie doszło do przebaczenia w rozumieniu art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego,
• czy późniejszy testament nie uchylił postanowienia o wydziedziczeniu na podstawie art. 947 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli odpowiedź na wszystkie te pytania jest twierdząca, małżonka nie nabędzie prawa do zachowku. Jeżeli jednak wydziedziczenie okaże się nieskuteczne albo nie da się obronić jego przyczyny, małżonka będzie mogła dochodzić zachowku od spadkobiercy testamentowego.

Warto pamiętać, że roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu – art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zachowek dochodzony byłby przy dziedziczeniu ustawowym, stosuje się art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jakie dowody mają znaczenie w sporze o wydziedziczenie małżonka?

W sporach o zachowek i skuteczność wydziedziczenia sąd nie poprzestaje na samym brzmieniu testamentu. Bada, czy wskazana przyczyna rzeczywiście istniała. Przydatne bywają w szczególności:

• pozwy rozwodowe lub o separację,
• pisma procesowe z postępowań rodzinnych,
• korespondencja między małżonkami,
• dokumentacja medyczna potwierdzająca brak pomocy lub przemoc,
• zeznania członków rodziny i innych świadków,
• dokumenty potwierdzające oddzielne życie i brak kontaktów.

Jeżeli sprawa dotyczy śmierci sprzed wielu lat, duże znaczenie ma też to, czy doszło już do stwierdzenia nabycia spadku albo sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia. Samo to jednak nie rozstrzyga jeszcze automatycznie o prawie do zachowku.

FAQ

Czy samo odejście żony od męża wyłącza ją od spadku?

Nie. Samo rozstanie albo osobne zamieszkiwanie nie wyłącza małżonka od dziedziczenia ustawowego. Potrzebne są przesłanki z art. 940 Kodeksu cywilnego albo skuteczne wydziedziczenie z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Czy pominięcie małżonka w testamencie wystarczy, aby nie dostał zachowku?

Nie. Pominięcie w testamencie zwykle wyłącza od dziedziczenia testamentowego, ale nie odbiera prawa do zachowku. Do tego potrzebne jest skuteczne wydziedziczenie.

Czy w testamencie trzeba podać powód wydziedziczenia?

Tak. Wynika to z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Przyczyna powinna wynikać z treści testamentu i odpowiadać jednej z podstaw z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Czy drugi testament automatycznie kasuje pierwszy?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 947 Kodeksu cywilnego uchylone są tylko te postanowienia wcześniejszego testamentu, których nie można pogodzić z nowym testamentem.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Co do zasady 5 lat od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931 § 1, art. 940, art. 947, art. 991 § 1, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1010 § 1;
• ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 23 dotyczący obowiązków małżonków.