Dysponowanie remizą i mieniem OSP – uprawnienia gminy i strażaków

Od czego zacząć ocenę sytuacji prawnej remizy OSP?

W sprawach dotyczących remizy OSP trzeba oddzielić dwie kwestie: własność nieruchomości oraz prawo OSP do korzystania z niej i pobierania opłat. To, że strażacy społecznie budowali remizę albo finansowali prace z własnych środków, nie zawsze oznacza, że OSP jest właścicielem budynku. Zgodnie z zasadą wynikającą z Kodeksu cywilnego budynek trwale związany z gruntem co do zasady stanowi część składową gruntu. Jeżeli więc grunt jest własnością gminy, to najczęściej także budynek należy do gminy, chyba że mamy do czynienia ze szczególnym tytułem prawnym, np. użytkowaniem wieczystym albo innym wyjątkiem przewidzianym w ustawie.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że wójt może dowolnie przejmować wpływy z każdej działalności prowadzonej w remizie. Decydujące jest to, czy remiza lub jej konkretna część pozostaje w posiadaniu OSP, na jakiej podstawie została przekazana straży oraz czy statut OSP przewiduje wykorzystanie mienia do celów społecznie użytecznych.

W praktyce należy sprawdzić zwłaszcza:

• księgę wieczystą i ewidencję gruntów, aby ustalić właściciela gruntu i budynku,
• porozumienie, umowę użyczenia, najmu, dzierżawy albo inną umowę przekazującą obiekt OSP,
• umowę zawartą między gminą a OSP na podstawie ustawy o OSP,
• statut OSP i zakres działalności statutowej,
• uchwały rady gminy i zarządzenia wójta dotyczące korzystania z mienia komunalnego lub świetlic wiejskich.

Aktualne zadania i status Ochotniczej Straży Pożarnej

Ochotnicza straż pożarna jest obecnie jednostką ochrony przeciwpożarowej będącą stowarzyszeniem. OSP wykonuje zadania ratownicze i ochronne, ale ustawa wyraźnie przewiduje również szerszą rolę społeczną: integrowanie społeczności lokalnej, organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych, krzewienie sportu i kultury fizycznej, propagowanie wiedzy z zakresu ochrony przeciwpożarowej oraz wspieranie gminy w pomocy na rzecz mieszkańców.

To ważne, bo wynajem sali, organizacja wydarzeń lokalnych albo udostępnianie remizy mieszkańcom nie muszą być z definicji sprzeczne z zadaniami OSP. Warunkiem jest jednak to, aby takie działania mieściły się w statucie OSP, nie ograniczały gotowości operacyjnej jednostki i były prawidłowo rozliczane.

Obowiązki gminy wobec OSP

Aktualnie podstawowe obowiązki gminy wobec ochotniczych straży pożarnych wynikają z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Gmina ma obowiązek zawrzeć umowę z OSP działającą na jej terenie, a w ramach zadania własnego z zakresu ochrony przeciwpożarowej zapewnia OSP, stosownie do posiadanych sił i środków, m.in. obiekty, tereny, pojazdy, sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie, środki łączności oraz ich utrzymanie.

Gmina finansuje także określone szkolenia, ubezpieczenia, badania lekarskie oraz w przewidzianych przypadkach wyżywienie strażaków ratowników OSP. Dodatkowo jednostki samorządu terytorialnego mogą przekazywać OSP środki pieniężne w formie dotacji.

Z tych przepisów nie wynika jednak ogólna zasada, że OSP ma utrzymywać budżet gminy albo przekazywać gminie wszystkie środki uzyskane w związku z aktywnością prowadzoną w remizie. Gmina może oczywiście kontrolować prawidłowe wykorzystanie dotacji i mienia komunalnego, ale nie jest to tożsame z prawem do automatycznego przejmowania środków należnych OSP na podstawie ustawy lub umowy.

Odpłatne korzystanie z remizy, sprzętu i innego mienia OSP

Najważniejszy dla opisanej sytuacji jest obecnie art. 33 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Zgodnie z tym przepisem nieruchomości, środki transportu, urządzenia i sprzęt pozostające w posiadaniu OSP mogą być odpłatnie wykorzystywane do innych społecznie użytecznych celów określonych w statucie OSP. Środki uzyskane z tego tytułu pozostają w dyspozycji zarządu OSP z przeznaczeniem na działalność statutową.

W praktyce oznacza to, że jeżeli remiza lub jej część została przekazana OSP do posiadania i to OSP nią faktycznie dysponuje, gmina nie powinna jednostronnie postanawiać, że strażacy będą obsługiwać najem, a wpływy trafią na konto urzędu gminy. Takie rozwiązanie wymagałoby bardzo wyraźnej podstawy w umowie, uchwale lub przepisach, a i wtedy trzeba zbadać, czy nie narusza art. 33 ustawy o OSP.

Nie wystarczy więc samo stwierdzenie, że budynek jest własnością gminy. Jeżeli gmina oddała obiekt OSP do używania, a OSP pozostaje jego posiadaczem i wykorzystuje go także do celów społecznie użytecznych przewidzianych w statucie, to środki z odpłatnego wykorzystania powinny pozostać w dyspozycji zarządu OSP i zostać wydane na cele statutowe.

Kiedy wpływy z wynajmu mogą należeć do gminy?

Inaczej należy ocenić sytuację, w której dana część budynku nie została przekazana OSP do posiadania, lecz jest wyodrębnioną świetlicą wiejską zarządzaną przez gminę, sołectwo albo inną jednostkę organizacyjną. Jeżeli OSP korzysta wyłącznie z części remizowej, a świetlica pozostaje poza jej posiadaniem, to wpływy z wynajmu świetlicy mogą być dochodem gminy.

W takim wariancie gmina może ustalać zasady korzystania z obiektu komunalnego, regulamin i opłaty, przy czym powinno to nastąpić w formie właściwej dla danej gminy i zgodnie z lokalnymi aktami regulującymi gospodarowanie mieniem. Wójt zarządza mieniem komunalnym, ale nie może dowolnie przerzucać na stowarzyszenie obowiązków organizacyjnych bez podstawy prawnej lub umownej.

Jeżeli zatem gmina uważa, że część budynku jest świetlicą gminną, powinna jasno wskazać:

• która część obiektu jest świetlicą, a która remizą lub zapleczem OSP,
• kto odpowiada za udostępnianie pomieszczeń, podpisywanie umów i pobieranie opłat,
• na jakiej podstawie OSP miałaby wykonywać czynności związane z wynajmem,
• kto ponosi koszty mediów, sprzątania, napraw, ubezpieczenia i utrzymania obiektu,
• jak zabezpieczona jest gotowość bojowa OSP i dostęp do sprzętu.

Czy wójt może nakazać strażakom szukanie klientów i obsługę wynajmu?

Sam fakt, że wójt zarządza mieniem gminnym, nie oznacza, że może jednostronnie zobowiązać OSP do prowadzenia działalności organizacyjnej na rzecz gminy. Ochotnicza straż pożarna jest stowarzyszeniem, ma własne organy, statut i majątek, a jej członkowie działają społecznie. Obciążenie OSP obowiązkiem szukania najemców, zawierania ustaleń z mieszkańcami, pilnowania płatności i przekazywania wpływów gminie powinno wynikać z wyraźnej umowy albo uchwały, która nie narusza ustawowego statusu OSP.

Jeżeli OSP ma jedynie społecznie obsługiwać wynajem gminnej świetlicy, należy ustalić, czy jest to zgodne ze statutem straży, czy zarząd OSP wyraził na to zgodę i czy zasady odpowiedzialności zostały jasno opisane. Bez tego powstaje ryzyko sporów o odpowiedzialność za szkody, rozliczenia finansowe, podatki, media, sprzątanie oraz bezpieczeństwo osób korzystających z obiektu.

Co z pieniędzmi wypracowanymi przez OSP?

Środki pochodzące ze składek, darowizn, zbiórek, działalności statutowej, imprez organizowanych przez OSP czy odpłatnego wykorzystania mienia pozostającego w posiadaniu OSP nie stają się automatycznie pieniędzmi gminy. Powinny być ewidencjonowane i wydatkowane zgodnie ze statutem, przepisami o rachunkowości oraz przepisami podatkowymi.

Gmina może wymagać rozliczenia dotacji, którą sama przyznała OSP, oraz może kontrolować sposób korzystania z mienia komunalnego zgodnie z umową. Nie może jednak traktować wszystkich środków OSP jako środków budżetu gminy. Jeżeli zarzuca strażakom nieprawidłowe gospodarowanie pieniędzmi, powinna wskazać konkretne naruszenia, a nie poprzestawać na ogólnych sugestiach.

Jak OSP powinna zareagować na nowy regulamin i cennik?

Najbezpieczniej odpowiedzieć wójtowi pisemnie i poprosić o wskazanie podstawy prawnej oraz dokumentów, na których gmina opiera nowe zasady. OSP powinna jednocześnie przedstawić swoje stanowisko, że jeżeli remiza lub jej część pozostaje w posiadaniu OSP, to zastosowanie ma art. 33 ustawy o OSP, a środki z odpłatnego wykorzystania mienia pozostają w dyspozycji zarządu OSP na działalność statutową.

W piśmie warto zażądać w szczególności:

• kopii dokumentu, na podstawie którego remiza została przekazana OSP,
• wskazania, czy gmina traktuje obiekt jako remizę, świetlicę, czy obiekt o funkcji mieszanej,
• projektu regulaminu i cennika wraz z podstawą prawną,
• wyjaśnienia, kto ma podpisywać umowy z mieszkańcami i odpowiadać za rozliczenia,
• potwierdzenia, że nowe zasady nie ograniczą gotowości bojowej jednostki,
• uzgodnienia zasad ponoszenia kosztów utrzymania, sprzątania, mediów i napraw.

Jeżeli nie ma jasnej umowy, warto doprowadzić do jej uregulowania. Powinna ona wskazywać zakres posiadania OSP, sposób korzystania z obiektu, zasady odpłatnego udostępniania, przeznaczenie wpływów, odpowiedzialność za szkody oraz podział kosztów.

Czy wcześniejsze porozumienie o przekazaniu remizy ma znaczenie?

Tak, wcześniejsze porozumienie może mieć znaczenie dowodowe, zwłaszcza jeżeli wynika z niego, że remiza miała zostać przekazana OSP po zakończeniu budowy albo że gmina uznała wkład strażaków w powstanie obiektu. Nie zawsze jednak takie porozumienie samo w sobie przenosi własność nieruchomości. Przeniesienie własności nieruchomości wymaga zachowania odpowiedniej formy, co do zasady aktu notarialnego oraz ujawnienia prawa w księdze wieczystej.

Porozumienie może natomiast wzmacniać argument, że OSP od lat pozostaje posiadaczem remizy i że gmina zaakceptowała określony sposób korzystania z obiektu. W razie sporu warto odtworzyć pełną dokumentację: uchwały, protokoły zebrań, decyzje komunalizacyjne, umowy, korespondencję, rozliczenia nakładów i dowody finansowania budowy przez strażaków.

FAQ

Czy gmina może być właścicielem remizy zbudowanej przez strażaków?

Tak, jest to możliwe, zwłaszcza gdy budynek został wzniesiony na gruncie należącym do gminy. Własność gruntu co do zasady obejmuje budynki trwale z nim związane. Wkład strażaków w budowę może mieć znaczenie przy rozliczeniu nakładów albo przy ocenie porozumień z gminą, ale sam w sobie nie zawsze przesądza o własności budynku.

Czy OSP może wynajmować remizę?

Tak, jeżeli nieruchomość lub jej część pozostaje w posiadaniu OSP, statut przewiduje takie społecznie użyteczne cele, a wynajem nie koliduje z gotowością operacyjną jednostki. Podstawą jest art. 33 ustawy o OSP.

Komu należą pieniądze z odpłatnego wykorzystania remizy?

Jeżeli chodzi o mienie pozostające w posiadaniu OSP i wykorzystywane zgodnie ze statutem do innych społecznie użytecznych celów, środki pozostają w dyspozycji zarządu OSP i powinny być przeznaczone na działalność statutową. Jeżeli jednak wynajmowana jest świetlica gminna niepozostająca w posiadaniu OSP, wpływy mogą należeć do gminy.

Czy wójt może sam ustalić cennik wynajmu remizy?

To zależy od statusu obiektu. Jeżeli chodzi o mienie komunalne zarządzane bezpośrednio przez gminę, wójt może mieć kompetencje wykonawcze w zakresie gospodarowania mieniem, z uwzględnieniem uchwał rady gminy. Jeżeli jednak obiekt pozostaje w posiadaniu OSP i jest wykorzystywany na podstawie ustawy o OSP oraz umowy z gminą, jednostronne narzucenie cennika i przejęcie wpływów wymaga szczegółowej weryfikacji.

Czy OSP musi przekazywać gminie pieniądze ze swoich imprez?

Co do zasady nie. Dochody z imprez organizowanych przez OSP powinny być przeznaczane na realizację zadań ustawowych OSP. Odrębnie należy rozliczać dotacje i środki publiczne otrzymane z gminy, bo te podlegają zasadom wskazanym w umowie, uchwale i przepisach o finansach publicznych.

Czy OSP może odmówić obsługi wynajmu świetlicy gminnej?

Jeżeli nie ma umowy ani innej jasnej podstawy prawnej, OSP ma podstawy, aby odmówić przyjęcia obowiązków polegających na szukaniu najemców, rozliczaniu opłat czy pilnowaniu gminnej świetlicy. Takie zadania powinny być uzgodnione pisemnie, z określeniem odpowiedzialności i kosztów.

Co zrobić, gdy gmina twierdzi, że strażacy wydają pieniądze na nieznane cele?

Najlepiej przedstawić roczne sprawozdania, uchwały zarządu lub walnego zebrania, ewidencję wpływów i wydatków oraz rozliczenia podatkowe. Jednocześnie warto poprosić gminę o wskazanie konkretnych zarzutów. Ogólne sugestie nie zastępują formalnej kontroli ani nie uzasadniają automatycznego przejęcia środków OSP.

Podsumowanie

Postępowanie wójta może być zgodne z prawem tylko wtedy, gdy odpowiada rzeczywistemu statusowi prawnemu budynku i ma oparcie w przepisach, uchwałach lub umowach. Jeżeli remiza albo jej część pozostaje w posiadaniu OSP, a jej odpłatne udostępnianie mieści się w statucie i służy celom społecznie użytecznym, środki powinny pozostać w dyspozycji zarządu OSP z przeznaczeniem na działalność statutową.

Jeżeli natomiast gmina wyodrębniła świetlicę wiejską jako własne mienie komunalne i sama nią zarządza, może ustalać zasady korzystania oraz pobierać opłaty. Nie powinna jednak bez jasnej podstawy prawnej przerzucać na strażaków obowiązku prowadzenia wynajmu i pozyskiwania klientów. W opisanej sytuacji kluczowe jest więc sprawdzenie dokumentów i pisemne ustalenie, czy OSP jest posiadaczem remizy, operatorem świetlicy, czy jedynie użytkownikiem określonych pomieszczeń.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, w szczególności art. 1, art. 3, art. 7, art. 10, art. 32, art. 33, art. 34 i art. 35: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, w szczególności przepisy o zadaniach gminy, kompetencjach organów gminy i gospodarowaniu mieniem komunalnym: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 47 i art. 48 dotyczące części składowych rzeczy i gruntu: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach – w zakresie statusu OSP jako stowarzyszenia.
• Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych – w zakresie przekazywania i rozliczania dotacji celowych.