Wybór sołtysa – kiedy wygrywa kandydat i jak zaskarżyć wybory

Co decyduje o zasadach wyboru sołtysa?

Zasady wyboru sołtysa nie wynikają wprost z ustawy z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy, lecz przede wszystkim ze statutu sołectwa. Podstawą jest art. 35 ust. 3 pkt 2 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, zgodnie z którym statut jednostki pomocniczej określa organizację i zadania organów jednostki pomocniczej oraz zasady i tryb wyborów tych organów.

Samo istnienie organów sołectwa wynika z art. 36 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, a zgodnie z art. 36 ust. 2 tej ustawy sołtys oraz członkowie rady sołeckiej są wybierani w głosowaniu tajnym i bezpośrednim, spośród nieograniczonej liczby kandydatów, przez stałych mieszkańców sołectwa uprawnionych do głosowania.

To oznacza, że odpowiedź na pytanie o drugą turę, wymaganą większość czy tryb wnoszenia protestów zależy przede wszystkim od treści konkretnego statutu sołectwa. W różnych gminach rozwiązania mogą się różnić.

Czy w wyborach sołtysa trzeba uzyskać ponad 50% głosów?

Nie zawsze. Jeżeli statut sołectwa stanowi, że wybrany zostaje kandydat, który uzyskał największą liczbę ważnych głosów, to wystarczy zwykła przewaga nad pozostałymi kandydatami. W takim wariancie nie jest konieczne uzyskanie bezwzględnej większości, czyli ponad połowy ważnie oddanych głosów.

Jeżeli więc kandydaci otrzymali odpowiednio 19, 14, 9 i 1 głos, a statut przewiduje zasadę „najwięcej ważnych głosów”, to kandydat z wynikiem 19 głosów wygrywa już w tym głosowaniu. Druga tura nie jest potrzebna, chyba że statut wyraźnie nakazuje jej przeprowadzenie.

W praktyce najczęściej spotyka się właśnie taki model: wygrywa kandydat z najwyższym wynikiem, a dodatkowe głosowanie odbywa się tylko wtedy, gdy dwóch lub więcej kandydatów uzyskało tę samą największą liczbę głosów.

Czy Kodeks wyborczy stosuje się do wyborów sołtysa?

Co do zasady nie. Zakres ustawy z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy został określony w art. 1 tej ustawy i nie obejmuje on wyborów organów jednostek pomocniczych gmin, takich jak sołtys czy rada sołecka.

Takie stanowisko potwierdza również orzecznictwo sądów administracyjnych, w tym wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 sierpnia 2023 r., sygn. III OSK 1790/22. Z tego powodu nie można automatycznie przenosić na wybory sołeckie reguł dotyczących wyborów samorządowych, w tym obowiązkowej drugiej tury czy kodeksowych protestów wyborczych.

Jeżeli interesują Cię inne zasady działania organów gminy, zobacz również materiał o tym, kto organizuje wybory po odwołaniu burmistrza.

Czy frekwencja ma wpływ na ważność wyborów sołtysa?

Najczęściej nie. Ustawa o samorządzie gminnym nie wprowadza ogólnego wymogu kworum dla wyborów sołtysa. Dlatego sama niska frekwencja zwykle nie powoduje nieważności głosowania.

Kluczowe znaczenie ma jednak statut sołectwa. Jeśli statut nie przewiduje minimalnej liczby obecnych mieszkańców albo takiego rozwiązania nie da się pogodzić z ustawą i orzecznictwem, wybory są co do zasady ważne niezależnie od liczby głosujących. W praktyce wiele statutów nie uzależnia ważności wyboru sołtysa od określonej frekwencji.

Trzeba jednak odróżnić brak kworum od innych wad procedury, takich jak błędy w liście obecności, wydanie karty osobie nieuprawnionej, naruszenie tajności głosowania albo nieprawidłowe liczenie głosów. Takie uchybienia mogą być istotne, jeśli mogły wpłynąć na wynik wyborów.

Kiedy przeprowadza się ponowne głosowanie?

Ponowne głosowanie albo dodatkowa tura następuje tylko wtedy, gdy przewiduje to statut sołectwa. Najczęstsza sytuacja to remis pomiędzy kandydatami z najwyższą liczbą głosów.

Jeżeli statut stanowi, że w razie uzyskania takiej samej liczby największej liczby ważnych głosów przez dwóch lub więcej kandydatów wybory powtarza się wyłącznie z udziałem tych osób, to tylko w takiej sytuacji przeprowadza się kolejne głosowanie. Nie ma podstaw do organizowania drugiej tury tylko dlatego, że zwycięzca nie przekroczył 50% głosów.

Co zrobić, gdy na liście do głosowania wpisano osobę, której nie było?

Najpierw trzeba ustalić stan faktyczny. Sama informacja, że „na liście znajdowała się osoba, której nie było”, może oznaczać kilka różnych sytuacji:

• osoba była ujęta w spisie lub na liście uprawnionych, ale faktycznie nie głosowała,
• przy nazwisku tej osoby pojawił się podpis, choć nie stawiła się na zebraniu,
• wydano kartę do głosowania komuś innemu pod jej nazwiskiem,
• doszło tylko do błędu organizacyjnego bez wpływu na oddanie głosu.

Dopiero po ustaleniu, co dokładnie się wydarzyło, można ocenić skutki prawne. Jeżeli doszło do sfałszowania podpisu albo oddania głosu za inną osobę, sprawa może mieć znaczenie nie tylko dla ważności wyborów, ale również dla odpowiedzialności karnej na podstawie przepisów ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zwłaszcza gdy zachowanie wyczerpuje znamiona podrobienia dokumentu z art. 270 § 1 Kodeksu karnego albo poświadczenia nieprawdy, zależnie od okoliczności.

Jeżeli natomiast osoba jedynie figurowała na liście uprawnionych, ale nie złożyła podpisu i nie oddała głosu, samo to zazwyczaj nie podważa wyniku wyborów.

Gdzie zgłosić nieprawidłowości w wyborach sołtysa?

W praktyce zastrzeżenia dotyczące przebiegu wyborów sołtysa kieruje się do rady gminy. Wynika to z linii orzeczniczej sądów administracyjnych dotyczącej kontroli wyborów organów jednostek pomocniczych gminy.

W postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 8 stycznia 2020 r., sygn. III SA/Łd 1020/19, wskazano, że zarzuty dotyczące sposobu i prawidłowości przeprowadzenia wyborów do organów jednostki pomocniczej gminy powinny być kierowane do rady gminy, a dopiero uchwała rady może być następnie przedmiotem skargi do sądu administracyjnego. Z kolei w postanowieniu WSA w Łodzi z 10 lipca 2019 r., sygn. III SAB/Łd 20/19, podkreślono, że kontrola prawidłowości wyboru organów sołectwa nie należy do organu wykonawczego gminy.

Jeżeli rada gminy podejmie uchwałę w sprawie wyborów, możliwa może być następnie skarga WSA na uchwałę rady gminy na podstawie art. 101 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym – oczywiście pod warunkiem spełnienia przesłanek z tego przepisu i istnienia interesu prawnego lub uprawnienia naruszonego uchwałą.

Jak napisać protest lub zastrzeżenia do rady gminy?

Pismo powinno być konkretne i oparte na faktach. Warto wskazać:

• datę i miejsce wyborów,
• jakie naruszenie miało miejsce,
• na czym polega nieprawidłowość,
• jakie są dowody – np. świadkowie, zdjęcia dokumentów, nagrania, oświadczenia,
• czy uchybienie mogło wpłynąć na wynik głosowania,
• czego żądasz – np. zbadania prawidłowości wyborów, zajęcia stanowiska, podjęcia uchwały.

Im szybciej złożysz pismo po wyborach, tym lepiej. Statut może przewidywać termin na wniesienie protestu, dlatego trzeba to koniecznie sprawdzić. Jeśli statut milczy, również nie warto zwlekać, bo późniejsze ustalenie faktów bywa trudniejsze.

W sprawach dotyczących funkcjonowania gminy przydatne mogą być też inne materiały, np. o relacji między funkcją radnego a inną aktywnością publiczną – zobacz: mandat radnego a członkostwo w zarządzie OSP.

Czy każde naruszenie unieważnia wybory?

Nie. Samo stwierdzenie uchybienia formalnego zwykle nie wystarcza. W praktyce kluczowe jest to, czy naruszenie mogło mieć realny wpływ na wynik wyborów.

Przykładowo: jeżeli różnica między pierwszym a drugim kandydatem wynosi 5 głosów, a kwestionowane jest 1 nieprawidłowo oddane głosowanie, to bardzo trudno wykazać, że uchybienie mogło zmienić wynik. Inaczej może być przy remisie albo minimalnej różnicy jednego głosu.

Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego: treści statutu, rodzaju uchybienia, liczby zakwestionowanych głosów i sposobu dokumentowania zdarzeń.

Czy można zawiadomić prokuraturę lub policję?

Tak, jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, np. podrobienia podpisu na liście, posłużenia się sfałszowanym dokumentem albo innego fałszerstwa dokumentacyjnego. Podstawą może być w szczególności art. 270 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, który penalizuje podrabianie lub przerabianie dokumentu albo używanie takiego dokumentu jako autentycznego.

Trzeba jednak odróżnić odpowiedzialność karną od skutków dla samych wyborów. Nawet jeżeli doszło do czynu zabronionego, jeszcze nie oznacza to automatycznie nieważności wyborów. Konieczny jest odrębny proces oceny, czy naruszenie wpływało na wynik głosowania.

Znaczenie statutu sołectwa w praktyce

W sprawach wyborów sołtysa statut jest dokumentem podstawowym. To on najczęściej określa:

• sposób zgłaszania kandydatów,
• organ prowadzący zebranie wiejskie,
• sposób powołania komisji skrutacyjnej,
• wymagania dotyczące kart do głosowania,
• sposób ustalania wyników,
• reguły rozstrzygania remisu,
• ewentualny tryb wnoszenia protestów.

Jeżeli statut jest sprzeczny z ustawą albo z zasadami wynikającymi z orzecznictwa, można rozważać kwestionowanie samej uchwały statutowej rady gminy. Czasem problem nie dotyczy bowiem jedynie konkretnego głosowania, ale wadliwych przepisów lokalnych. W sprawach dotyczących korzystania z mienia i zadań sołectwa przydatny może być też materiał o zasadach korzystania z obiektów gminnych, np. świetlica wiejska i pobieranie opłat.

FAQ

Czy w wyborach sołtysa zawsze musi być druga tura?

Nie. Druga tura odbywa się tylko wtedy, gdy przewiduje ją statut sołectwa. Jeżeli statut mówi, że wygrywa kandydat z największą liczbą ważnych głosów, druga tura nie jest potrzebna.

Czy sołtys musi dostać ponad połowę głosów?

Nie, chyba że tak wynika ze statutu. W wielu sołectwach wystarcza uzyskanie największej liczby ważnych głosów.

Czy mała frekwencja unieważnia wybory?

Zwykle nie. Ustawa o samorządzie gminnym nie wprowadza ogólnego kworum dla wyboru sołtysa. Ocenę trzeba jednak zestawić z treścią statutu.

Do kogo złożyć protest po wyborach sołtysa?

W praktyce zastrzeżenia składa się do rady gminy. Jeżeli rada podejmie uchwałę, może ona podlegać kontroli sądu administracyjnego.

Czy fałszywy podpis na liście zawsze prowadzi do powtórzenia wyborów?

Nie zawsze. To poważne naruszenie, ale dla oceny ważności wyborów istotne jest także to, czy uchybienie mogło wpłynąć na wynik głosowania.

Podsumowanie

Jeżeli statut sołectwa przewiduje wybór kandydata z największą liczbą ważnych głosów, to brak drugiej tury jest prawidłowy nawet wtedy, gdy zwycięzca nie przekroczył 50% głosów. O ważności wyborów sołtysa decyduje przede wszystkim ustawa o samorządzie gminnym oraz lokalny statut, a nie zasady z Kodeksu wyborczego dotyczące wyborów powszechnych.

Jeżeli pojawiły się nieprawidłowości przy głosowaniu, trzeba ustalić ich dokładny charakter i ocenić, czy mogły wpłynąć na wynik. Zastrzeżenia warto kierować do rady gminy, a przy podejrzeniu fałszerstwa – również do organów ścigania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym – ISAP, w szczególności art. 35 ust. 3 pkt 2, art. 36 ust. 1–2 oraz art. 101 ust. 1.

2. Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy – ISAP, w szczególności art. 1.

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP, w szczególności art. 270 § 1.

4. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 sierpnia 2023 r., sygn. III OSK 1790/22.

5. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 8 stycznia 2020 r., sygn. III SA/Łd 1020/19.

6. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 10 lipca 2019 r., sygn. III SAB/Łd 20/19.