Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia a testament i zachowek

Na czym polega umowa o zrzeczenie się dziedziczenia?

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest uregulowana w art. 1048 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

To oznacza, że nie wystarczy zwykłe pisemne oświadczenie ani rodzinne ustalenie. Jeżeli rodzice chcą przekazać Pani jeden składnik majątku już za życia, a jednocześnie wyłączyć Panią z dziedziczenia ustawowego po sobie, konieczna jest właśnie notarialna umowa zawarta osobno z każdym z rodziców, po którym miałoby nastąpić zrzeczenie.

W praktyce trzeba odróżnić trzy różne instytucje:

Jeżeli celem rodziców jest rodzinne uporządkowanie majątku jeszcze za życia, warto też przeanalizować inne rozwiązania, np. darowiznę, dożywocie albo przekazanie gospodarstwa tylko jednemu dziecku, bo skutki dla zachowku i przyszłych rozliczeń między rodzeństwem mogą być różne.

Kogo obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia?

Zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Natomiast art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że zrzekający się oraz jego zstępni objęci zrzeczeniem zostają wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku.

W praktyce jest to bardzo ważne. Jeżeli podpisze Pani umowę bez dodatkowego zastrzeżenia, skutki mogą objąć także Pani dzieci i dalszych zstępnych. Jeżeli rodzice chcą wyłączyć tylko Panią, a nie Pani dzieci, trzeba to wyraźnie wpisać do aktu notarialnego.

Takie postanowienie powinno być sformułowane precyzyjnie, bo później właśnie treść aktu notarialnego będzie decydować o tym, kto zostanie wyłączony od dziedziczenia ustawowego.

Czy po zrzeczeniu traci się prawo do zachowku?

Tak, co do zasady tak. Skoro na podstawie art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego osoba zrzekająca się jest traktowana przy dziedziczeniu ustawowym tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po tym spadkodawcy. To stanowisko jest utrwalone w orzecznictwie i praktyce spadkowej.

Dlatego umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest dalej idąca niż samo pominięcie w testamencie. Osoba pominięta w testamencie często nadal może żądać zachowku, natomiast osoba, która skutecznie zrzekła się dziedziczenia, co do zasady takiego roszczenia nie ma. Węższym rozwiązaniem jest pozostawienie prawa do dziedziczenia przy jednoczesnym wyłączeniu samego roszczenia o zachowek; osobno wyjaśniamy zrzeczenie się zachowku, jego formę i skutki.

Czy mimo zrzeczenia można dziedziczyć z testamentu?

Tak. Umowa z art. 1048 Kodeksu cywilnego dotyczy dziedziczenia ustawowego, a nie testamentowego. Oznacza to, że przyszły spadkodawca nadal może powołać w testamencie do spadku osobę, która wcześniej zrzekła się dziedziczenia ustawowego.

Takie rozumienie przepisów przyjmuje orzecznictwo Sądu Najwyższego. W praktyce oznacza to, że podpisanie umowy o zrzeczenie nie zamyka rodzicom możliwości późniejszego rozporządzenia majątkiem na Pani rzecz w testamencie.

Możliwe jest także ustanowienie zapisu zwykłego albo zapisu windykacyjnego, jeżeli testament zostanie sporządzony w odpowiedniej formie i obejmie konkretny składnik majątku. Każdorazowo trzeba jednak ocenić treść planowanego rozrządzenia i całą sytuację rodzinną.

Zobacz również:

stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Co się stanie, jeśli rodzeństwo umrze przed rodzicami?

Jeżeli zrzekła się Pani dziedziczenia ustawowego po rodzicach, to co do zasady nie „wraca” Pani automatycznie do dziedziczenia ustawowego tylko dlatego, że rodzeństwo umrze wcześniej. Skutek zrzeczenia nadal obowiązuje, chyba że dojdzie do uchylenia tej umowy.

Możliwość uchylenia przewiduje art. 1050 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Taka umowa także musi mieć formę aktu notarialnego.

Jeżeli więc sytuacja rodzinna zmieni się jeszcze za życia rodziców, można zawrzeć nową umowę uchylającą wcześniejsze zrzeczenie. Po śmierci spadkodawcy nie da się już tego naprawić w ten sposób.

Jak zabezpieczyć sytuację w testamencie?

Jeżeli rodzice chcą, aby majątek zasadniczo przypadł pozostałemu rodzeństwu, ale jednocześnie chcą przewidzieć wariant, w którym któreś z dzieci nie dożyje otwarcia spadku albo nie będzie mogło dziedziczyć, dobrym rozwiązaniem może być testament z podstawieniem.

Podstawienie reguluje art. 963 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem można powołać spadkobiercę testamentowego na wypadek, gdyby inna osoba powołana jako spadkobierca nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą.

W takiej konstrukcji rodzice mogą najpierw powołać do spadku określone dzieci, a następnie wskazać Panią jako osobę powołaną „na wypadek”, gdyby jedno z nich nie dożyło ich śmierci, odrzuciło spadek albo z innego powodu nie mogło dziedziczyć. To rozwiązanie jest zwykle bezpieczniejsze niż liczenie na to, że ustawowe zasady dziedziczenia same ułożą sprawę zgodnie z wolą rodziców.

Na co zwrócić uwagę przed podpisaniem aktu notarialnego?

• czy umowa ma dotyczyć obojga rodziców, czy tylko jednego z nich,
• czy zrzeczenie ma obejmować również Pani dzieci, czy nie,
• czy równocześnie następuje darowizna nieruchomości i jakie będą jej skutki dla zachowku oraz ewentualnych rozliczeń,
• czy rodzice zamierzają sporządzić testament i jak ma wyglądać podstawienie,
• czy w rodzinie istnieją już wcześniejsze testamenty, darowizny albo umowy majątkowe, które wpływają na końcowy rezultat.

Przy nieruchomościach i większym majątku samo hasło „przepisanie domu” bywa mylące. Inne skutki wywoła darowizna, inne umowa dożywocia, a inne testament. Również kwestie podatkowe i roszczenia o zachowek mogą wyglądać odmiennie.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak ten sam przepis może zadziałać inaczej zależnie od treści aktu notarialnego i testamentu.

FAQ

Czy zrzeczenie się dziedziczenia można podpisać zwykłym pismem?

Nie. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego wymagana jest forma aktu notarialnego. Zwykłe pismo nie wywoła skutku prawnego.

Czy zrzeczenie po jednym rodzicu działa także po drugim?

Nie automatycznie. Umowę zawiera się z konkretnym przyszłym spadkodawcą. Jeżeli zrzeczenie ma dotyczyć obojga rodziców, potrzebne są odpowiednie umowy obejmujące każde z nich.

Czy po zrzeczeniu nadal można dostać coś z majątku rodziców?

Tak, jeżeli rodzice przekażą majątek za życia, np. w darowiźnie, albo powołają Panią do spadku w testamencie. Zrzeczenie dotyczy dziedziczenia ustawowego, a nie każdego przysporzenia.

Czy zrzeczenie można cofnąć?

Tak, ale tylko za życia spadkodawcy i wyłącznie przez nową umowę w formie aktu notarialnego, zgodnie z art. 1050 Kodeksu cywilnego.

Czy po śmierci rodzeństwa będę dziedziczyć ustawowo mimo wcześniejszego zrzeczenia?

Co do zasady nie. Sam fakt wcześniejszej śmierci rodzeństwa nie uchyla skutków umowy o zrzeczenie. Trzeba to rozwiązać testamentem albo wcześniejszym uchyleniem zrzeczenia.

Zobacz również:

sprzedaż mieszkania po spadku bez obecności spadkobiercy za granicą

Źródła

• art. 963, art. 1048, art. 1049 § 1-2, art. 1050 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• utrwalona wykładnia, zgodnie z którą zrzeczenie się dziedziczenia nie wyłącza powołania zrzekającego się do spadku w testamencie