Zrzeczenie się dziedziczenia a prawa dzieci zrzekającego się

Czy dzieci osoby, która zrzekła się dziedziczenia, dziedziczą po babci lub dziadku?

Najczęściej nie. Zgodnie z art. 1048 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Taka umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Z kolei art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

To oznacza, że jeżeli syn zawarł z matką ważną umowę notarialną o zrzeczeniu się dziedziczenia, to zasadą jest objęcie skutkami tej umowy także jego dzieci. Wtedy – na podstawie art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego – syn i jego zstępni są wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku.

W praktyce więc córki brata nie powinny dziedziczyć po babci, jeżeli akt notarialny nie zawiera postanowienia wyłączającego skutek zrzeczenia wobec zstępnych.

Co dokładnie trzeba sprawdzić w akcie notarialnym?

Kluczowa jest pełna treść umowy, a nie tylko samo sformułowanie, że notariusz poinformował strony o art. 1048 i 1049 Kodeksu cywilnego. Trzeba ustalić, czy w akcie znalazł się zapis w rodzaju: „zrzeczenie nie obejmuje zstępnych zrzekającego się” albo inne jednoznaczne ograniczenie skutków umowy.

Jeżeli takiego zastrzeżenia nie ma, to obowiązuje reguła z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli zrzeczenie obejmuje również dzieci, wnuki i dalszych zstępnych zrzekającego się, o ile wchodziliby w jego miejsce przy dziedziczeniu ustawowym.

Warto przy tym odróżnić tę instytucję od odrzucenia spadku. Odrzucenie spadku następuje już po śmierci spadkodawcy i podlega innym regułom niż umowa zrzeczenia się dziedziczenia. To dwie różne instytucje prawne.

Skutek prawny zrzeczenia – jak są traktowani zrzekający się i jego dzieci?

Art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje skutek bardzo istotny praktycznie: zrzekający się oraz jego zstępni objęci zrzeczeniem są wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. To właśnie ten mechanizm powoduje, że nie „wchodzą” do spadku ani sam zrzekający się, ani co do zasady jego dzieci.

Jeżeli więc spadkodawca pozostawił czworo dzieci, z których jedno wcześniej skutecznie zrzekło się dziedziczenia, a umowa obejmuje także jego zstępnych, to przy dziedziczeniu ustawowym udział będzie liczony tak, jakby tej linii w ogóle nie było. W typowej sytuacji dziedziczyć będą tylko pozostali spadkobiercy ustawowi z tej samej grupy.

Znaczenie może mieć jednak konkretny stan faktyczny, w szczególności: treść aktu notarialnego, krąg żyjących spadkobierców, ewentualny testament, wcześniejsze postanowienia sądu oraz to, czy sprawa dotyczy stwierdzenia nabycia spadku, czy już jego działu.

Co zrobić, gdy sąd błędnie stwierdził nabycie spadku?

To zależy od etapu sprawy.

Jeżeli postanowienie zostało dopiero ogłoszone i nie jest prawomocne, należy rozważyć zaskarżenie zgodnie z przepisami ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W sprawach spadkowych środek zaskarżenia i termin zależą od tego, czy strona była obecna na ogłoszeniu, czy zażądała doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem oraz jakie pouczenie wydał sąd. Dlatego nie należy opierać się na dawnych, automatycznie podawanych terminach bez sprawdzenia aktualnego pouczenia w konkretnej sprawie.

Jeżeli postanowienie jest już prawomocne, zastosowanie może mieć art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala żądać zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, gdy osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą albo jej udział jest inny niż stwierdzony. To właśnie ten tryb bywa właściwy, gdy sąd błędnie uwzględnił osoby wyłączone od dziedziczenia wskutek zrzeczenia.

Jeżeli spadkobiercy są już skonfliktowani co do udziałów lub podziału majątku, dalszym etapem może być także postępowanie o dział spadku, ale dopiero po prawidłowym ustaleniu, kto rzeczywiście dziedziczy.

Wniosek o uzasadnienie – czy zawsze trzeba go składać?

Nie zawsze. Dawniej często wskazywano jednolity, 7-dniowy termin, ale obecnie sposób działania trzeba każdorazowo ocenić na podstawie aktualnych pouczeń sądu i sytuacji procesowej. Po zmianach procedury cywilnej terminy i wymogi dotyczące uzasadnienia oraz zaskarżenia należy sprawdzać w doręczonym pouczeniu i w samym orzeczeniu.

W praktyce bezpieczne jest szybkie ustalenie:

• czy postanowienie zostało już doręczone,
• czy jest prawomocne,
• jaki środek prawny przysługuje w danym momencie,
• czy zachodzi potrzeba wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia,
• czy sprawę lepiej prowadzić przez środek odwoławczy, czy przez wniosek z art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Tabela: kiedy dzieci zrzekającego się dziedziczą, a kiedy nie

FAQ

Czy zrzeczenie się dziedziczenia zawsze obejmuje dzieci?

Nie zawsze. Zasadą z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego jest objęcie zstępnych skutkami zrzeczenia, ale strony mogą w akcie notarialnym postanowić inaczej.

Czy wystarczy zwykłe pisemne oświadczenie o zrzeczeniu się spadku?

Nie. Umowa zrzeczenia się dziedziczenia wymaga aktu notarialnego pod rygorem nieważności, co wynika z art. 1048 Kodeksu cywilnego.

Czy dziecko pozamałżeńskie ma takie same prawa spadkowe jak dziecko z małżeństwa?

Tak. Jeżeli pochodzenie dziecka zostało ustalone, to przy dziedziczeniu ustawowym ma ono takie same prawa jak inne dzieci. W opisanym problemie decydujące znaczenie ma więc nie pochodzenie dziecka, lecz treść umowy zrzeczenia się dziedziczenia. Taka umowa nie rozstrzyga jednak wszystkich relacji rodzinnych; osobno omawiamy wpływ zrzeczenia się dziedziczenia na obowiązek alimentacyjny.

Czy prawomocne postanowienie spadkowe da się poprawić?

Tak, w odpowiednich przypadkach można żądać zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia to to samo co odrzucenie spadku?

Nie. Zrzeczenie następuje przed śmiercią spadkodawcy w drodze umowy notarialnej, a odrzucenie spadku po jego śmierci w ustawowym terminie i według odrębnych reguł.

Źródła

• art. 931 § 1, art. 1048, art. 1049 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 679 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• postanowienie Sądu Najwyższego z 20 kwietnia 1972 r., sygn. III CRN 19/72