Przekazanie gospodarstwa jednemu dziecku a zachowek

Czy rodzice mogą przepisać gospodarstwo tylko na jedno dziecko?

Tak. Właściciele gospodarstwa rolnego mogą zdecydować, że gospodarstwo przejdzie na jedno z dzieci, zwłaszcza jeżeli to dziecko faktycznie prowadzi gospodarstwo, mieszka z rodzicami albo ma kontynuować produkcję rolną. Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie: skuteczne przeniesienie własności za życia rodziców oraz późniejsze roszczenia spadkowe pozostałych dzieci.

Najważniejszy jest wybór właściwej umowy. Inne skutki wywoła darowizna, inne umowa dożywocia, a jeszcze inne umowa z następcą zawierana na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Każda z tych umów powinna być przygotowana indywidualnie, z uwzględnieniem stanu księgi wieczystej, ewentualnych obciążeń, sytuacji w KRUS, sposobu korzystania z domu mieszkalnego oraz relacji między rodzeństwem.

Darowizna gospodarstwa a zachowek rodzeństwa

Jeżeli rodzice przekażą gospodarstwo jednemu dziecku w formie darowizny, pozostałe dzieci mogą po śmierci rodziców żądać zachowku, jeżeli należą do kręgu osób uprawnionych. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku m.in. darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami określonymi w dalszych przepisach.

W praktyce szczególnie istotny jest art. 994 Kodeksu cywilnego. Dziesięcioletnie ograniczenie dotyczy darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Dziecko spadkodawcy zazwyczaj należy do kręgu osób uprawnionych, dlatego darowizna gospodarstwa na jego rzecz może być brana pod uwagę przy wyliczaniu zachowku nawet po wielu latach.

Darowizna jest więc najprostsza organizacyjnie, ale z punktu widzenia celu opisanego w pytaniu, czyli ograniczenia przyszłych roszczeń rodzeństwa, bywa najmniej bezpiecznym rozwiązaniem. Nie oznacza to, że zawsze należy ją wykluczyć, lecz trzeba z góry policzyć ryzyko zachowku i ewentualnie przewidzieć rodzinne rozliczenia.

Umowa dożywocia jako sposób przekazania gospodarstwa

Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908 Kodeksu cywilnego. Polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, obowiązki nabywcy obejmują m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, zapewnienie mieszkania, wyżywienia, ubrania, światła i opału, pomoc oraz pielęgnowanie w chorobie, a także sprawienie pogrzebu zgodnego ze zwyczajami miejscowymi.

Umowa dożywocia dotycząca gospodarstwa albo jego nieruchomości musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Jest to umowa odpłatna i wzajemna, dlatego co do zasady nie jest traktowana jak darowizna doliczana do substratu zachowku. To właśnie odróżnia ją od prostego przepisania gospodarstwa dziecku bez ekwiwalentu.

Nie można jednak zakładać, że sama nazwa aktu notarialnego wystarczy. Jeżeli umowa dożywocia byłaby pozorna, zawarta tylko po to, by ukryć darowiznę, albo świadczenia na rzecz rodziców byłyby iluzoryczne, sprawa może stać się przedmiotem sporu sądowego. Warto więc dokładnie opisać w akcie, jakie obowiązki przejmuje dziecko: czy rodzice pozostają w domu, z których pomieszczeń korzystają, kto płaci media, podatki i ubezpieczenia, jak ma wyglądać opieka w chorobie, czy przewidziano świadczenia pieniężne i co dzieje się w razie konfliktu.

Umowa z następcą i przekazanie gospodarstwa rolniczego

W przypadku gospodarstwa rolnego trzeba rozważyć również umowę z następcą z art. 84 i nast. ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przez taką umowę rolnik będący właścicielem albo współwłaścicielem gospodarstwa zobowiązuje się przenieść własność i posiadanie gospodarstwa na osobę młodszą od niego co najmniej o 15 lat, jeżeli następca do czasu nabycia przez rolnika prawa do emerytury lub renty będzie pracował w gospodarstwie.

Umowa z następcą oraz umowa przenosząca własność gospodarstwa w wykonaniu tej umowy wymagają formy aktu notarialnego. Może ona zawierać dodatkowe postanowienia dotyczące wzajemnych świadczeń stron przed i po przeniesieniu gospodarstwa. Jeżeli strony nie uregulują tego inaczej, po przeniesieniu własności rolnik może żądać od następcy świadczeń zbliżonych do świadczeń z umowy dożywocia, w zakresie uzasadnionym potrzebami rolnika i jego rodziny oraz możliwościami następcy.

Ta forma nie jest zwykłą darowizną. Ma własną podstawę ustawową i jest związana z zabezpieczeniem rolnika oraz ciągłością prowadzenia gospodarstwa. W konkretnej sprawie trzeba jednak sprawdzić, czy rodzice spełniają warunki do zastosowania tej konstrukcji, czy dziecko faktycznie pracuje albo będzie pracować w gospodarstwie oraz czy planowane przekazanie nie powinno zostać uregulowane prostszą umową dożywocia.

Zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku przez rodzeństwo

Najpewniejszym sposobem ograniczenia późniejszych roszczeń rodzeństwa jest zawarcie za życia rodziców notarialnej umowy z tymi dziećmi, które mają nie dochodzić praw po rodzicach. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka musi mieć formę aktu notarialnego.

Aktualne przepisy pozwalają również ograniczyć zrzeczenie do samego prawa do zachowku w całości albo w części. To ważna zmiana praktyczna: rodzeństwo nie zawsze musi rezygnować z całego dziedziczenia, jeżeli celem rodziny jest jedynie zabezpieczenie osoby przejmującej gospodarstwo przed przyszłym żądaniem zapłaty zachowku.

Warto przy tym pamiętać o art. 1049 Kodeksu cywilnego. Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Dlatego treść aktu notarialnego powinna jasno wskazywać, czy skutki zrzeczenia mają objąć dzieci zrzekającego się rodzeństwa. Więcej o tej instytucji przeczytasz w artykule: umowa o zrzeczenie się dziedziczenia.

Czy testament wystarczy, aby uniknąć zachowku?

Testament może wskazać jedno dziecko jako spadkobiercę gospodarstwa lub całego majątku, ale sam testament nie pozbawia pozostałych dzieci prawa do zachowku. Jeżeli rodzice tylko sporządzą testament na rzecz jednego dziecka, pozostałe dzieci po śmierci rodziców mogą żądać zapłaty zachowku, o ile nie zostały skutecznie wydziedziczone, nie zrzekły się dziedziczenia albo nie zrzekły się samego zachowku.

Wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Chodzi m.in. o uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób określonego ciężkiego naruszenia lub uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu.

Po śmierci rodziców konieczne będzie też formalne wykazanie praw do spadku, jeżeli jakiś majątek pozostanie poza wcześniej zawartymi umowami. W praktyce warto wtedy ustalić, czy właściwsze będzie sądowe postępowanie, czy akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza; szerzej omawia to artykuł: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Jakie zapisy warto przewidzieć w akcie notarialnym?

Nie ma jednego uniwersalnego wzoru umowy, który bezpiecznie pasuje do każdej rodziny. W akcie notarialnym warto jednak rozważyć przede wszystkim:

• dokładne oznaczenie wszystkich nieruchomości, budynków, udziałów i praw związanych z gospodarstwem;
• ustalenie, czy rodzice przekazują całe gospodarstwo, czy tylko jego część;
• wskazanie, czy umowa ma charakter darowizny, dożywocia, umowy z następcą czy innej umowy odpłatnej;
• precyzyjny opis obowiązków dziecka wobec rodziców, zwłaszcza prawa mieszkania, opieki, utrzymania, pomocy w chorobie i kosztów pogrzebu;
• uregulowanie kosztów utrzymania nieruchomości, podatków, ubezpieczeń, remontów i mediów;
• postanowienia dotyczące ujawnienia prawa dożywocia, służebności mieszkania albo innych praw w księdze wieczystej;
• ustalenie, czy rodzeństwo ma otrzymać spłaty, czy ma zawrzeć umowy o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku;
• postanowienia zabezpieczające rodziców na wypadek niewykonywania obowiązków przez dziecko.

Jeżeli gospodarstwo jest objęte współwłasnością rodziców, potrzebna jest analiza, czy oboje są właścicielami całego majątku, czy występuje majątek osobisty jednego z nich, czy istnieją obciążenia hipoteczne, dzierżawy, służebności albo ograniczenia wynikające z przepisów o nieruchomościach rolnych. Te okoliczności mogą zdecydować o treści aktu notarialnego.

FAQ

Czy darowizna gospodarstwa na jedno dziecko zwalnia z zachowku?

Nie. Darowizna gospodarstwa na rzecz dziecka zazwyczaj może być doliczana przy obliczaniu zachowku. Jeżeli pozostałe dzieci są uprawnione do zachowku, mogą po śmierci rodzica żądać zapłaty odpowiedniej kwoty, chyba że wystąpi szczególna podstawa wyłączająca lub ograniczająca roszczenie.

Czy umowa dożywocia zawsze chroni przed zachowkiem?

Co do zasady nieruchomość przekazana w ramach rzeczywistej umowy dożywocia nie jest traktowana jak darowizna doliczana do zachowku. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy umowa jest pozorna, świadczenia są fikcyjne albo jej treść nie odpowiada rzeczywistym ustaleniom stron.

Czy rodzeństwo może zrzec się tylko zachowku?

Tak. Aktualny art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części. Umowa musi być zawarta między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym w formie aktu notarialnego.

Czy rodzice mogą wydziedziczyć dzieci, które nie pracują w gospodarstwie?

Samo to, że dziecko nie pracuje w gospodarstwie albo wyprowadziło się z domu, nie wystarcza automatycznie do wydziedziczenia. Wydziedziczenie wymaga jednej z ustawowych przyczyn z art. 1008 Kodeksu cywilnego, a przyczyna musi być wskazana w testamencie i możliwa do obrony w razie sporu.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Jeżeli mimo podjętych działań powstanie roszczenie o zachowek, osoba zobowiązana do zapłaty może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron, a rozłożenie na raty co do zasady nie powinno przekraczać 5 lat, z możliwością przedłużenia maksymalnie do 10 lat w szczególnie uzasadnionych wypadkach.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 908-913, art. 991-1007, art. 1008-1011 oraz art. 1048-1050: ELI - Kodeks cywilny.
• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności art. 84-91: ELI - ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2022 r., I NSNc 551/21, dotyczący oceny umowy dożywocia w sprawie o zachowek.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2021 r., V CSK 293/20, dotyczące odpłatnego i wzajemnego charakteru umowy dożywocia.