Darowizna dla męża a rozwód i podział majątku

Darowizna między małżonkami a majątek wspólny

W małżeństwie, w którym obowiązuje wspólność ustawowa, przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich należą co do zasady do majątku wspólnego. Wynika to z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do majątku wspólnego wchodzą m.in. wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego oraz dochody z majątku osobistego.

Trzeba jednak odróżnić majątek wspólny od majątku osobistego każdego z małżonków. Zgodnie z art. 33 K.r.o. do majątku osobistego należą m.in. przedmioty nabyte przez darowiznę, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Dlatego jeżeli darowizna na rzecz męża została skutecznie dokonana, a z aktu notarialnego wynika, że nieruchomość lub udział w nieruchomości został przeniesiony do jego majątku osobistego, taki składnik zasadniczo nie będzie później dzielony jako majątek wspólny.

W sprawach takich jak opisana kluczowe znaczenie ma treść aktu notarialnego i wpisy w księdze wieczystej. Przy ustawowej wspólności majątkowej małżonkowie nie mają zwykłych udziałów w poszczególnych składnikach majątku wspólnego. Art. 35 K.r.o. zakazuje małżonkowi rozporządzania udziałem, który przypadłby mu w majątku wspólnym albo w konkretnym przedmiocie po ustaniu wspólności. Jeżeli więc w akcie notarialnym opisano czynność jako darowiznę „swojej części”, trzeba sprawdzić, czy wcześniej doszło do ustanowienia rozdzielności, częściowego podziału majątku, przesunięcia majątkowego między masami majątkowymi albo innej dopuszczalnej konstrukcji prawnej.

Co będzie podlegało podziałowi po rozwodzie?

Po rozwodzie sąd w sprawie o podział majątku dzieli majątek wspólny istniejący po ustaniu wspólności majątkowej. Jeżeli więc w majątku wspólnym pozostała tylko część nieruchomości albo inny składnik majątku, to właśnie ten składnik będzie przedmiotem podziału. Składniki skutecznie przeniesione do majątku osobistego męża nie są dzielone jak majątek wspólny, nawet jeżeli wcześniej były finansowane ze wspólnych środków.

Nie oznacza to jednak, że nakłady przepadają. Art. 45 K.r.o. przewiduje rozliczenie wydatków i nakładów między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków. Jeżeli po dokonaniu darowizny małżonkowie dalej inwestowali wspólne środki w nieruchomość należącą już do majątku osobistego męża, można żądać rozliczenia tych nakładów przy podziale majątku. W praktyce trzeba wykazać wysokość nakładów, ich źródło oraz wpływ na wartość nieruchomości.

Znaczenie może mieć również to, z jakiego tytułu pochodziły środki otrzymane od pracodawcy. Nie każda wypłata określana potocznie jako odszkodowanie musi być majątkiem osobistym. Część świadczeń związanych ze stosunkiem pracy może należeć do majątku wspólnego, a część - w zależności od podstawy prawnej wypłaty - może być kwalifikowana inaczej. Dlatego przy większych kwotach należy przeanalizować dokumenty dotyczące rozwiązania umowy o pracę, decyzje, porozumienia i potwierdzenia przelewów.

Czy można żądać nierównych udziałów w majątku wspólnym?

Zasadą jest, że udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Z ważnych powodów każdy z małżonków może jednak żądać ustalenia nierównych udziałów, z uwzględnieniem stopnia, w jakim przyczynił się do powstania majątku wspólnego. Sama wina w rozkładzie pożycia małżeńskiego nie wystarcza automatycznie do ustalenia nierównych udziałów. Sąd bada przede wszystkim zachowania majątkowe, sposób przyczyniania się do powstania majątku, pracę przy prowadzeniu domu i wychowaniu dzieci, a także ewentualne trwonienie majątku.

W opisanej sprawie okoliczności związane z darowizną mogą mieć znaczenie, ale nie zastąpią dowodów. Jeżeli mąż wykorzystał sytuację, nadużył zaufania, wymusił określone rozwiązanie albo później działał wbrew uzgodnieniom, może to wspierać określone roszczenia. Należy jednak oddzielić żądanie nierównych udziałów od roszczeń o odwołanie darowizny oraz od rozliczenia nakładów.

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Darowiznę już wykonaną można odwołać, jeżeli obdarowany dopuścił się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności. Podstawą jest art. 898 Kodeksu cywilnego. Rażąca niewdzięczność to zachowanie szczególnie naganne, skierowane przeciwko darczyńcy, zwykle świadome i krzywdzące. Mogą to być np. przemoc, ciężkie znieważanie, uporczywe poniżanie, celowe działanie na szkodę darczyńcy, odmowa pomocy w skrajnych okolicznościach albo inne zachowania rażąco sprzeczne z elementarną lojalnością wobec darczyńcy.

Nie każde naganne zachowanie małżonka będzie wystarczające. Sam fakt, że rozwód zostanie orzeczony z winy męża, nie oznacza jeszcze automatycznie, że zachodzi rażąca niewdzięczność. Te same zdarzenia mogą jednak jednocześnie uzasadniać winę w rozwodzie i odwołanie darowizny, jeżeli ich charakter jest odpowiednio poważny. Przykładowo zdrada połączona z długotrwałym poniżaniem, przemocą ekonomiczną, oszustwem lub celowym pozbawianiem darczyńcy majątku może być oceniana inaczej niż sam konflikt małżeński.

Odwołanie darowizny wymaga złożenia obdarowanemu pisemnego oświadczenia. Trzeba też pamiętać o terminie: darowizny nie można odwołać po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności. Jeżeli mąż nie zgodzi się dobrowolnie przenieść własności z powrotem, konieczne może być wystąpienie do sądu z pozwem o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli albo o inne roszczenie dostosowane do treści aktu notarialnego i aktualnego stanu własności.

Darowizna nieruchomości na rzecz córki przed rozwodem

Jeżeli mąż przekaże nieruchomość córce przed rozwodem lub przed podziałem majątku, nie oznacza to automatycznie, że wszystkie roszczenia wygasną. Skutki takiej czynności zależą od tego, czy darowizna dla męża została już skutecznie odwołana, czy mąż powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu, czy córka wiedziała o sporze oraz czy przekazanie nieruchomości miało na celu pokrzywdzenie wierzyciela.

Jeżeli po skutecznym odwołaniu darowizny mąż nieodpłatnie przekaże nieruchomość dalej, w grę mogą wchodzić przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w tym art. 407 K.c., zgodnie z którym obowiązek wydania korzyści może przejść na osobę trzecią, która uzyskała ją nieodpłatnie. W określonych sytuacjach możliwa jest także skarga pauliańska, zwłaszcza gdy darowizna na rzecz osoby bliskiej ma uniemożliwić zaspokojenie roszczeń.

Równolegle można rozważyć zabezpieczenie roszczeń, np. zakaz zbywania nieruchomości, wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej lub inne środki adekwatne do sprawy. O tym, jakie zabezpieczenie jest możliwe, decyduje rodzaj roszczenia: inne środki stosuje się przy żądaniu zwrotu darowizny, inne przy rozliczeniu nakładów, a jeszcze inne przy podziale majątku wspólnego.

Jak przygotować się do sprawy?

Przy tak wysokiej wartości nieruchomości i wieloletnim inwestowaniu w majątek najważniejsze jest zebranie dokumentów. Potrzebny będzie akt notarialny darowizny, ewentualne umowy majątkowe małżeńskie, odpis księgi wieczystej, dokumenty dotyczące zakupu i rozbudowy nieruchomości, faktury, potwierdzenia przelewów, umowy z wykonawcami, decyzje administracyjne oraz dokumenty dotyczące świadczenia wypłaconego przez pracodawcę.

Następnie trzeba rozdzielić trzy możliwe kierunki działania: odwołanie darowizny, rozliczenie nakładów oraz podział majątku wspólnego. Te roszczenia mogą się ze sobą łączyć, ale nie są tym samym. W praktyce często konieczne jest także zabezpieczenie majątku, aby druga strona nie przeniosła nieruchomości dalej przed zakończeniem sporu.

FAQ

Czy darowizna dla męża wchodzi do podziału majątku po rozwodzie?

Jeżeli darowizna została skutecznie dokonana do majątku osobistego męża, jej przedmiot zasadniczo nie wchodzi do majątku wspólnego dzielonego po rozwodzie. Możliwe pozostaje jednak rozliczenie nakładów oraz, przy spełnieniu przesłanek, odwołanie darowizny.

Czy można odwołać darowiznę tylko dlatego, że mąż jest winny rozwodu?

Nie automatycznie. Wina w rozwodzie i rażąca niewdzięczność to różne kategorie prawne. Te same zachowania mogą mieć znaczenie w obu sprawach, ale odwołanie darowizny wymaga wykazania szczególnie nagannego zachowania obdarowanego wobec darczyńcy.

Ile jest czasu na odwołanie darowizny?

Darowizny nie można odwołać po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Oświadczenie o odwołaniu darowizny powinno być złożone na piśmie.

Czy można odzyskać pieniądze zainwestowane w nieruchomość męża?

Można żądać rozliczenia nakładów, jeżeli zostały poniesione z majątku wspólnego albo - w określonych sytuacjach - z majątku osobistego. Trzeba jednak wykazać źródło pieniędzy, wysokość nakładów oraz to, że nie były to zwykłe wydatki konsumpcyjne na bieżące potrzeby rodziny.

Co zrobić, gdy mąż chce przepisać nieruchomość na dziecko?

Warto szybko rozważyć zabezpieczenie roszczeń i analizę księgi wieczystej. Jeżeli przeniesienie własności ma utrudnić dochodzenie roszczeń, w grę mogą wchodzić środki ochrony wierzyciela, w tym skarga pauliańska albo roszczenia wobec osoby, która nieodpłatnie uzyskała korzyść.

Źródła

• art. 31, art. 33, art. 35, art. 37, art. 43 i art. 45 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 567 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 407, art. 527, art. 528, art. 898, art. 899 i art. 900 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny,
• uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1980 r., III CZP 46/80.