Podział majątku po rozwodzie a przekazanie domu synowi

W opisanej sytuacji kluczowe jest odróżnienie dwóch spraw: kto jest właścicielem udziału w nieruchomości obecnie oraz jak sąd rozliczy majątek wspólny po rozwodzie. To nie zawsze jest to samo.

Jeżeli dom i działka weszły do majątku wspólnego małżonków, to po ustaniu wspólności majątkowej – najczęściej z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego – byli małżonkowie mają udziały w tym majątku. Co do zasady udziały są równe, na podstawie art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dopiero gdy jedno z nich skutecznie zgłosi i wykaże przesłanki z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, sąd może ustalić nierówne udziały.

Czy ojciec może przepisać swój udział synowi?

Tak, co do zasady może rozporządzić swoim udziałem, ale tylko w takim zakresie, w jakim ten udział mu przysługuje. Po ustaniu wspólności majątkowej do majątku, który wcześniej był wspólny, stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych – wynika to z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

To oznacza, że ojciec może np. darować synowi swój udział 1/2 w nieruchomości, sprzedać go albo w inny sposób nim rozporządzić. Jeżeli nieruchomość ma księgę wieczystą, konieczna będzie forma aktu notarialnego, zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak bardzo wyraźnie zaznaczyć: ojciec nie może samodzielnie przenieść na syna udziału należącego do byłej żony. Do tego potrzebna byłaby jej zgoda i udział w czynności prawnej.

Czy darowizna udziału synowi pozwoli uniknąć spłaty byłej żony?

Nie. To najważniejsza praktyczna odpowiedź.

Jeżeli była żona żąda w sprawie o podział majątku przyznania nieruchomości jednemu z uczestników ze spłatą albo domaga się sprzedaży i podziału uzyskanej kwoty, to samo przeniesienie udziału ojca na syna nie usuwa jej roszczeń co do rozliczenia majątku wspólnego. Sąd nadal musi ustalić:

• co weszło do majątku wspólnego,
• jaka jest wartość nieruchomości,
• czy udziały są równe czy nierówne,
• czy występują nakłady i wydatki do rozliczenia,
• jaki sposób podziału jest prawnie dopuszczalny i realny.

Podstawą jest tu art. 567 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o rozliczeniach nakładów i wydatków.

W praktyce darowizna udziału może więc zmienić układ właścicielski, ale nie niweczy prawa byłej żony do uzyskania ekwiwalentu za jej udział, jeżeli nie zgadza się ona na nieodpłatne przekazanie całej nieruchomości dziecku.

Co dzieje się, gdy sprawa o podział majątku już trwa?

Skoro postępowanie zostało już wszczęte, trzeba brać pod uwagę nie tylko prawo materialne, ale i skutki procesowe. W sprawie o podział majątku stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku, a przez odesłanie także o zniesieniu współwłasności – wynika to z art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, art. 688 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 618 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd może zakończyć sprawę zasadniczo przez:

• podział w naturze – gdy jest możliwy, zgodnie z art. 623 Kodeksu postępowania cywilnego,
• przyznanie rzeczy jednemu z uczestników z obowiązkiem spłaty pozostałych,
• sprzedaż rzeczy wspólnej i podział uzyskanej sumy.

Jeżeli ojciec daruje synowi swój udział już w toku sprawy, nie oznacza to automatycznego zakończenia postępowania. Nadal trzeba będzie rozstrzygnąć sytuację prawną byłej żony i sposób wyjścia ze współwłasności. W zależności od etapu sprawy oraz konstrukcji żądań może dojść do potrzeby udziału syna w dalszym postępowaniu albo do innych komplikacji procesowych. To zagadnienie silnie zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści wniosku oraz odpowiedzi na wniosek.

Zobacz również:

podział z kredytem

Czy sąd może przyznać dom synowi?

Nie bezpośrednio w ramach zwykłego podziału majątku między byłymi małżonkami, jeżeli syn nie był współwłaścicielem. Sąd dzieli majątek między osoby, którym przysługują prawa do tego majątku. Jeżeli więc właścicielami po ustaniu wspólności są byli małżonkowie, to co do zasady rozliczenie następuje między nimi.

Syn może stać się właścicielem całego domu dopiero wtedy, gdy:

• ojciec przekaże mu swój udział, a była żona także sprzeda lub daruje mu swój udział,
• była żona otrzyma spłatę i przeniesie swój udział na syna,
• strony zawrą ugodę przewidującą określony sposób dalszych rozporządzeń nieruchomością.

Jeżeli celem rodziny jest pozostawienie domu dziecku, najbezpieczniejszym rozwiązaniem bywa ugoda, a nie jednostronna darowizna jednej tylko części nieruchomości.

Jakie rozwiązania są realne w praktyce?

W opisanym typie sprawy zwykle rozważa się jedno z poniższych rozwiązań:

Czy brak zgody na spłatę coś zmienia?

Sam brak zgody jednego z byłych małżonków na spłatę nie blokuje sądowego podziału majątku. Jeżeli sąd uzna, że nieruchomość powinna przypaść jednej osobie, może orzec spłatę drugiej strony. Przy ustalaniu sposobu podziału bierze pod uwagę okoliczności sprawy, możliwość realnego wykonania spłaty oraz interesy uczestników.

Jeżeli ojciec ponosił po rozwodzie samodzielnie ciężary związane z domem, spłacał kredyt, finansował remonty albo regulował podatki, może próbować dochodzić rozliczenia odpowiednich nakładów lub wydatków. Zakres takich rozliczeń zależy jednak od tego, z jakiego majątku pochodziły środki, kiedy zostały wydane i na co dokładnie.

Zobacz również:

spłata męża po rozwodzie oraz przepisanie mieszkania kredyt

Kiedy warto myśleć o ugodzie?

Jeżeli wszystkim zależy, aby dom pozostał w rodzinie i ostatecznie trafił do syna, ugoda zwykle jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym i najtańszym. Na podstawie art. 622 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może wydać postanowienie odpowiadające zgodnemu wnioskowi uczestników, jeżeli projekt nie sprzeciwia się prawu, zasadom współżycia społecznego ani rażąco nie narusza interesu uprawnionych.

W praktyce ugoda może przewidywać np.:

• ustaloną kwotę spłaty byłej żony,
• termin i sposób płatności,
• przeniesienie udziałów na syna po zapłacie,
• zabezpieczenie płatności, np. hipoteką lub terminami w akcie notarialnym,
• rozliczenie nakładów poniesionych po rozwodzie.

Bez zgody byłej żony nie da się jednak osiągnąć skutku polegającego na tym, że syn przejmie cały dom, a ona nie otrzyma nic.

Na co uważać przed darowizną udziału?

Przed podpisaniem aktu notarialnego warto sprawdzić zwłaszcza:

• czy w księdze wieczystej ujawniono już udziały po rozwodzie,
• czy nieruchomość jest obciążona hipoteką,
• czy bank musi wyrazić zgodę na zmianę właścicielską, jeśli istnieje kredyt,
• czy w sprawie zgłoszono żądanie ustalenia nierównych udziałów,
• jakie nakłady i rozliczenia mogą jeszcze obciążać strony,
• czy darowizna nie utrudni zamiast pomóc trwającego postępowania.

Jeżeli w grę wchodzi także gospodarstwo rolne, ocena może być dodatkowo bardziej złożona z uwagi na sposób korzystania z nieruchomości i odrębne skutki cywilne. W takim przypadku pomocny może być materiał o temacie przepisanie gospodarstwa dziecku.

FAQ

Czy po rozwodzie były mąż może bez zgody byłej żony oddać cały dom synowi?

Nie. Może rozporządzić tylko swoim udziałem. Udział byłej żony może zostać przeniesiony na syna wyłącznie za jej zgodą.

Czy darowizna udziału w trakcie sprawy o podział majątku kończy spór?

Nie. Sąd nadal musi rozstrzygnąć o prawach drugiej strony, wartości majątku, ewentualnych spłatach i rozliczeniach nakładów.

Czy była żona może żądać spłaty, nawet jeśli w domu mieszka syn z rodziną?

Tak. Sam fakt, że w domu mieszka syn, nie odbiera byłej żonie prawa do rozliczenia jej udziału w majątku wspólnym.

Czy można obniżyć spłatę o remonty i raty płacone po rozwodzie?

Często tak, ale tylko w zakresie, w jakim przepisy pozwalają rozliczyć nakłady lub wydatki i gdy są na to odpowiednie dowody.

Czy ugoda jest lepsza niż dalszy spór?

W wielu sprawach tak, zwłaszcza gdy celem jest pozostawienie domu dziecku. Ugoda pozwala precyzyjnie ustalić spłatę, terminy i dalsze przeniesienie własności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 43 i art. 46 – ISAP

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 158 i art. 1035 – ISAP

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 567, art. 618, art. 622, art. 623, art. 624 i art. 688 – ISAP