Podział majątku przed rozwodem krok po kroku

Czy można podzielić majątek przed rozwodem?

Tak, podział majątku przed rozwodem jest możliwy, ale pod jednym zasadniczym warunkiem: wcześniej musi ustać wspólność majątkowa małżeńska. Dopóki między małżonkami trwa ustawowa wspólność majątkowa, nie dzieli się całego majątku wspólnego w taki sposób, że konkretne mieszkanie, dom, samochód albo środki pieniężne definitywnie przypadają jednemu z małżonków.

W praktyce najczęściej wygląda to tak, że małżonkowie najpierw zawierają u notariusza umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową. Wspólność może też ustać wskutek rozwodu, separacji, ubezwłasnowolnienia, ogłoszenia upadłości jednego z małżonków albo prawomocnego orzeczenia sądu ustanawiającego rozdzielność majątkową.

Po ustaniu wspólności każdy z małżonków ma udział w majątku wspólnym. Co do zasady udziały te są równe, chyba że zachodzą podstawy do żądania ustalenia nierównych udziałów. Jeżeli między małżonkami jest pełna zgoda co do sposobu podziału, nie trzeba czekać na rozwód.

Umowny podział majątku u notariusza

Jeżeli w majątku są nieruchomości, umowny podział musi zostać dokonany w formie aktu notarialnego. Dotyczy to przede wszystkim domu, mieszkań, działek, udziałów w nieruchomościach, użytkowania wieczystego oraz co do zasady także spółdzielczego własnościowe prawo do lokalu, jeżeli podział prowadzi do przeniesienia tego prawa na jednego z małżonków.

W jednym akcie notarialnym można objąć cały podział, czyli nieruchomości, środki pieniężne, samochód, wyposażenie, rozliczenie nakładów oraz ewentualne spłaty i dopłaty. Jeżeli strony chcą, część dotyczącą pieniędzy i ruchomości można uregulować osobną pisemną umową, ale przy dużym majątku bezpieczniejsze jest objęcie wszystkich najważniejszych składników jedną kompleksową czynnością.

Wycena rzeczoznawcy majątkowego nie jest obowiązkowa przy zgodnym podziale, o ile przepisy szczególne albo okoliczności sprawy nie wymagają jej sporządzenia. Małżonkowie mogą zgodnie określić wartość składników majątku, ale wartości powinny być realne. Zaniżanie wartości tylko po to, aby obniżyć koszty, może zostać zakwestionowane, a notariusz ma prawo oczekiwać wyjaśnień i dokumentów pozwalających ustalić przedmiot czynności.

Jeżeli podział jest nierówny wartościowo, warto wprost zapisać, czy małżonkowie przewidują spłatę, dopłatę albo rezygnację z takich rozliczeń. W sprawach, w których po rozwodzie pojawia się problem wyrównania wartości majątku, pomocne może być omówienie zasad takich rozliczeń, jak spłata po rozwodzie.

Kredyt hipoteczny a podział mieszkań i domu

Podział majątku decyduje o tym, komu przypadnie dana nieruchomość, ale sam w sobie nie zmienia umowy kredytowej z bankiem. Jeżeli oboje małżonkowie są kredytobiorcami, to nawet po przeniesieniu własności mieszkania albo domu na jednego z nich bank nadal może żądać spłaty od wszystkich osób, które podpisały umowę kredytową, chyba że wyrazi zgodę na zmianę dłużników.

Dlatego przy nieruchomości obciążonej hipoteką trzeba rozdzielić dwie sprawy: własność nieruchomości oraz odpowiedzialność za kredyt. W akcie notarialnym można zapisać, który małżonek zobowiązuje się spłacać raty, ale takie postanowienie działa przede wszystkim między małżonkami. Nie wiąże banku, jeżeli bank nie wyraził zgody na przejęcie długu albo zwolnienie drugiego małżonka z odpowiedzialności.

Przy mieszkaniu lub domu w kredycie przed podziałem należy ustalić z bankiem aktualne saldo zadłużenia, warunki ewentualnego przejęcia długu, możliwość zwolnienia jednego kredytobiorcy oraz ewentualne wymagania dotyczące zdolności kredytowej. Ten problem szerzej pokazuje sytuacja opisana jako przepisanie mieszkania w kredycie.

Działka dla małoletniej córki

Przekazanie działki małoletniej córce nie jest klasycznym podziałem majątku między małżonkami. To odrębna czynność, najczęściej darowizna na rzecz dziecka, która również wymaga aktu notarialnego. Notariusz powinien ocenić, czy przy konkretnym stanie prawnym nieruchomości rodzice mogą działać w imieniu dziecka bez zgody sądu opiekuńczego.

Jeżeli darowizna jest dla dziecka wyłącznie przysporzeniem i nie nakłada na nie ciężarów, w praktyce bywa możliwe dokonanie czynności bez zgody sądu opiekuńczego. Inaczej może być, gdy nieruchomość jest obciążona hipoteką, służebnościami, zobowiązaniami podatkowymi, kosztami utrzymania albo gdy czynność nie ma charakteru prostego, nieodpłatnego przysporzenia. Wtedy notariusz może wymagać zgody sądu opiekuńczego na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Trzeba też pamiętać, że po nabyciu działki przez dziecko rodzice nie będą mogli swobodnie sprzedać tej nieruchomości ani jej obciążyć. Czynności istotne dla majątku małoletniego zwykle wymagają wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego.

Koszty podziału majątku przed rozwodem

Wybór trybu ma duże znaczenie dla kosztów. Notariusz jest zwykle szybszy i wygodniejszy przy zgodnym podziale, ale taksa notarialna zależy od wartości majątku podlegającego działowi. Sąd może być tańszy, bo opłata od zgodnego wniosku o podział majątku wspólnego jest stała, jednak postępowanie sądowe trwa dłużej i wymaga przygotowania wniosku oraz załączników.

Maksymalna taksa notarialna przy działach zależy od ogólnej wartości majątku podlegającego działowi. Dla wartości powyżej 2 000 000 zł maksymalna stawka wynosi 6770 zł + 0,25% od nadwyżki ponad 2 000 000 zł, nie więcej jednak niż 10 000 zł, a przy czynnościach między osobami z I grupy podatkowej nie więcej niż 7500 zł. Do taksy dolicza się VAT oraz koszty wypisów i wpisów sądowych.

Stawki notarialne są stawkami maksymalnymi, dlatego przy dużym majątku można zapytać kilku notariuszy o wycenę czynności. Nie oznacza to jednak, że można dowolnie zaniżyć wartość majątku w akcie. Przy nieruchomościach notariusz będzie potrzebował wartości, które da się racjonalnie uzasadnić.

Jakie dokumenty przygotować dla notariusza?

Lista dokumentów zależy od rodzaju składników majątku. Przy dużym majątku najlepiej najpierw wysłać notariuszowi opis planowanego podziału i numery ksiąg wieczystych, a następnie poprosić o indywidualną listę dokumentów. Co do zasady potrzebne będą:

• dane małżonków: imiona, nazwiska, imiona rodziców, PESEL, seria i numer dokumentu tożsamości, adresy, stan cywilny,
• akt małżeństwa, a jeżeli wspólność już ustała z innej przyczyny, dokument potwierdzający tę okoliczność, np. akt notarialny rozdzielności, prawomocny wyrok rozwodowy albo separacyjny,
• dokładny opis sposobu podziału: co otrzymuje każdy z małżonków, czy są spłaty lub dopłaty, kiedy nastąpi wydanie rzeczy i nieruchomości,
• wykaz środków pieniężnych, rachunków, lokat, udziałów, pojazdów, wyposażenia i innych składników, które mają zostać objęte podziałem,
• dokumenty pojazdu, jeżeli samochód ma przypaść jednemu z małżonków,
• informacje o kredytach, pożyczkach, hipotekach, zabezpieczeniach, zaległościach i innych obciążeniach.

Przy nieruchomościach najczęściej potrzebne są dodatkowo:

• numer księgi wieczystej oraz dokument nabycia nieruchomości, np. wypis aktu notarialnego, postanowienie sądu, akt poświadczenia dziedziczenia, umowa deweloperska albo inny tytuł prawny,
• wypis z rejestru gruntów, a przy potrzebie zmian geodezyjnych także wyrys z mapy ewidencyjnej z klauzulą do dokonywania wpisów w księdze wieczystej,
• zaświadczenie o przeznaczeniu nieruchomości w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo informacja o braku planu i decyzjach o warunkach zabudowy, jeżeli jest potrzebna przy danym rodzaju nieruchomości,
• zaświadczenie z urzędu skarbowego w sytuacjach wymaganych przy wcześniejszym nabyciu w drodze spadku, darowizny albo nieodpłatnego zniesienia współwłasności,
• zaświadczenia o braku zaległości w opłatach administracyjnych, czynszowych, podatku od nieruchomości albo opłatach eksploatacyjnych, jeżeli wymaga ich notariusz,
• oświadczenie banku o aktualnym zadłużeniu i warunkach zwolnienia hipoteki albo zgoda banku na zmianę dłużników, jeżeli nieruchomość jest obciążona hipoteką.

Czy dokument o podziale majątku jest potrzebny w sprawie rozwodowej?

Jeżeli majątek zostanie podzielony przed rozwodem, w sprawie rozwodowej zasadniczo nie trzeba już dzielić tego samego majątku. Warto jednak zachować akt notarialny albo prawomocne postanowienie sądu i w razie potrzeby przedstawić sądowi informację, że strony uregulowały kwestie majątkowe.

Sam wcześniejszy podział majątku zwykle nie decyduje o winie w rozwodzie ani o dopuszczalności rozwodu. Może mieć natomiast znaczenie pośrednie, np. przy ocenie sytuacji finansowej stron, alimentów na małżonka albo alimentów na dzieci, jeżeli jedna ze stron powołuje się na swoją sytuację majątkową.

Można też żądać podziału majątku bezpośrednio w sprawie rozwodowej, ale sąd uwzględnia taki wniosek tylko wtedy, gdy przeprowadzenie podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. W praktyce najlepiej sprawdza się to przy zgodnym, prostym i dobrze udokumentowanym projekcie podziału.

Jak ograniczyć ryzyko podważenia podziału?

Nie ma czynności całkowicie odpornej na próby podważenia, ale dobrze przygotowany akt notarialny albo prawomocne postanowienie sądu znacząco ograniczają ryzyko późniejszych sporów. Najczęstsze problemy powstają wtedy, gdy strony nie ujmą całego majątku, nie opiszą spłat, nie potwierdzą wydania rzeczy albo pozostawią niejasne oświadczenia co do wzajemnych roszczeń.

W umowie warto jednoznacznie wskazać, że podział obejmuje określone składniki majątku wspólnego, czy wyczerpuje wzajemne roszczenia z tego tytułu oraz jakie rozliczenia pozostają jeszcze otwarte. Jeżeli małżonkowie chcą zamknąć sprawę definitywnie, powinno to wynikać z treści aktu, a nie tylko z ustnych ustaleń.

Podważenie umowy po latach jest możliwe przede wszystkim w wyjątkowych sytuacjach, np. przy wadach oświadczenia woli: braku świadomości lub swobody, pozorności, błędzie, podstępie albo groźbie. Sam fakt, że po czasie jeden z małżonków uzna podział za niekorzystny, nie wystarcza automatycznie do jego unieważnienia.

Podsumowanie

Najbezpieczniejszy model przy zgodnym podziale majątku przed rozwodem to najpierw ustanowienie rozdzielności majątkowej, a następnie kompleksowy podział majątku u notariusza albo w sądzie. Jeżeli w majątku są nieruchomości, forma notarialna będzie konieczna przy umownym przenoszeniu własności.

Wycena rzeczoznawcy nie zawsze jest potrzebna, ale wartości majątku muszą być podane rozsądnie i spójnie z rzeczywistością. Przy kredytach hipotecznych trzeba pamiętać, że własność nieruchomości i odpowiedzialność wobec banku to dwie różne kwestie. Przy przekazaniu działki dziecku należy dodatkowo sprawdzić, czy nie będzie wymagana zgoda sądu opiekuńczego.

FAQ

Czy można podzielić majątek bez rozwodu?

Tak. Nie trzeba czekać na rozwód, ale trzeba najpierw doprowadzić do ustania wspólności majątkowej, najczęściej przez notarialną umowę o rozdzielności majątkowej. Dopiero potem można skutecznie podzielić majątek wspólny.

Czy do podziału nieruchomości potrzebny jest rzeczoznawca?

Przy zgodnym podziale zwykle nie. Małżonkowie mogą sami podać wartości nieruchomości, ale powinny one odpowiadać realiom rynkowym. Rzeczoznawca może być potrzebny, gdy istnieje spór, ryzyko zaniżenia wartości albo wymaga tego konkretna instytucja.

Czy podział majątku u notariusza jest tańszy niż w sądzie?

Niekoniecznie. Notariusz zwykle załatwia sprawę szybciej, ale taksa zależy od wartości majątku. Sądowy zgodny podział majątku ma stałą opłatę 300 zł, lecz postępowanie może trwać dłużej i w razie potrzeby generować dodatkowe koszty, np. opinii biegłego.

Czy podział majątku usuwa odpowiedzialność za kredyt?

Nie. Podział majątku nie zmienia automatycznie umowy kredytowej. Jeżeli oboje małżonkowie są kredytobiorcami, do zwolnienia jednego z nich z długu potrzebna jest zgoda banku.

Czy po podziale majątku można wrócić do poprzedniego stanu?

Co do zasady nie jest to proste. Powrót do wcześniejszego stanu wymagałby nowej zgodnej czynności stron albo skutecznego podważenia wcześniejszej umowy przed sądem. Samo niezadowolenie z podziału po czasie nie wystarcza.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 43, art. 47, art. 58 § 3, art. 98 i art. 101.
• Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o formie czynności prawnych oraz wadach oświadczenia woli.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 38 oraz przepisy o opłatach za wpisy w księdze wieczystej.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
• Ustawa o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisy dotyczące wpisów w księgach wieczystych.