Kurator dla spadkobiercy nieznanego z miejsca pobytu

Spadkobierca nieznany z miejsca pobytu a postępowanie spadkowe

Sama okoliczność, że jeden ze spadkobierców od lat nie utrzymuje kontaktu z rodziną albo wyjechał za granicę i nie wiadomo, gdzie obecnie przebywa, nie zamyka drogi do przeprowadzenia postępowania po zmarłym. W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd ustala krąg spadkobierców i może prowadzić sprawę także wtedy, gdy wobec jednego z uczestników trzeba zastosować szczególną procedurę doręczeń.

Podstawą jest tu art. 144 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym przewodniczący ustanowi kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane. W praktyce dotyczy to także uczestnika postępowania nieprocesowego, w tym sprawy spadkowej.

Nie trzeba więc najpierw „odnaleźć” zaginionego członka rodziny, aby w ogóle rozpocząć sprawę. Trzeba natomiast przekonująco wykazać, że jego aktualne miejsce pobytu rzeczywiście nie jest znane.

Kiedy sąd ustanowi kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu?

Kurator z art. 144 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego nie jest ustanawiany automatycznie na sam wniosek. Trzeba uprawdopodobnić, że miejsce pobytu uczestnika nie jest znane. To mniej niż pełny dowód, ale więcej niż gołe twierdzenie.

W praktyce warto dołączyć informacje o podjętych próbach ustalenia adresu, np.:

• ostatni znany adres zamieszkania,
• korespondencję wracającą z adnotacją, że adresat nie mieszka pod wskazanym adresem,
• informacje od rodziny o zerwaniu kontaktu,
• wynik poszukiwań w dostępnych rejestrach lub instytucjach, jeśli były podejmowane,
• opis kontaktów z konsulatem lub urzędami, jeśli sprawa ma wątek zagraniczny.

Im lepiej opisane będą podjęte działania, tym mniejsze ryzyko, że sąd uzna wniosek za zbyt ogólny. Znaczenie ma zawsze konkretny stan faktyczny — w jednej sprawie wystarczą dokumenty rodzinne i zwroty korespondencji, a w innej sąd może oczekiwać szerszego uprawdopodobnienia.

Zobacz również: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Jak złożyć wniosek w sprawie spadkowej?

Co do zasady składa się do sądu rejonowego wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym oraz odrębny wniosek w tym samym piśmie o ustanowienie kuratora dla uczestnika, którego miejsce pobytu nie jest znane.

Podstawy prawne są następujące:

• art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny — sąd stwierdza nabycie spadku na wniosek osoby mającej w tym interes,
• art. 669 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego — wniosek o stwierdzenie nabycia spadku powinien zawierać dane dotyczące spadkodawcy i spadkobierców,
• art. 670 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego — sąd bada z urzędu, kto jest spadkobiercą oraz czy spadkodawca pozostawił testament,
• art. 677 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego — sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż wskazane we wniosku.

Właściwy jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce. Jeżeli tej podstawy nie da się ustalić, zastosowanie mają dalsze reguły właściwości z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Standardowo do sprawy o stwierdzenie nabycia spadku dołącza się dokumenty stanu cywilnego pozwalające ustalić pokrewieństwo i małżeństwo, a także dokument zgonu spadkodawcy. Najczęściej będą to:

• odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy skrócone aktów urodzenia spadkobierców,
• odpisy skrócone aktów małżeństwa spadkobierców, jeżeli zmienili nazwisko,
• testament — jeżeli istnieje,
• wniosek o ustanowienie kuratora z opisem i dowodami uprawdopodobniającymi nieznane miejsce pobytu.

Jeżeli sprawa dotyczy osoby, która mogła wyjechać za granicę, warto dołączyć również wszelkie ślady ostatniego kontaktu: listy, stare adresy, informacje o emigracji, ewentualne zwroty korespondencji lub odpowiedzi instytucji.

Opłaty sądowe

Obecnie od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się opłatę stałą 100 zł — art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego — art. 95i tej samej ustawy.

Jeżeli składane są dodatkowe wnioski lub pojawiają się dalsze czynności, koszty mogą wzrosnąć. W praktyce sąd może też rozstrzygać o wynagrodzeniu kuratora, zależnie od przebiegu sprawy i podjętych przez niego czynności.

Czy można zamiast tego uznać zaginionego za zmarłego?

To odrębna procedura i nie w każdej sprawie będzie właściwa. Sam fakt, że ktoś od dawna nie kontaktuje się z rodziną, nie wystarcza automatycznie do uznania za zmarłego.

Podstawę stanowią art. 29–32 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 29 § 1 tej ustawy zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło 10 lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył. Jednak zgodnie z art. 29 § 2 Kodeksu cywilnego uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby 23 lata.

Są też krótsze terminy w sytuacjach szczególnych, np. zaginięcia w związku z katastrofą statku lub samolotu, przewidziane w art. 30–32 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

W opisanym typie sprawy najważniejsze jest to, że trzeba wykazać nie tylko brak adresu, lecz również przesłanki właściwe dla uznania za zmarłego. Jeżeli ostatnia pewna wiadomość o danej osobie pochodzi sprzed wielu lat, postępowanie takie bywa możliwe, ale wymaga osobnego wniosku i odrębnego postępowania. Nie zastępuje ono automatycznie sprawy spadkowej po innym zmarłym członku rodziny.

Czy notariusz może załatwić sprawę zamiast sądu?

Nie zawsze. Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza jest możliwy tylko wtedy, gdy nie ma przeszkód formalnych i wszyscy wymagani uczestnicy mogą wziąć udział w czynności. Jeżeli jeden ze spadkobierców jest nieznany z miejsca pobytu, praktycznie konieczna będzie droga sądowa, a nie notarialna.

Wynika to z tego, że notariusz nie ustanawia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. W takiej sytuacji bezpiecznym rozwiązaniem jest postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku.

Co z udziałem spadkowym nieobecnego spadkobiercy?

Ustanowienie kuratora nie powoduje „utraty” praw przez nieobecnego uczestnika. Kurator ma reprezentować jego interesy w konkretnej sprawie procesowej lub nieprocesowej. Jeżeli więc zaginiony okaże się spadkobiercą, jego udział nadal istnieje.

Dopiero na dalszym etapie, np. przy dziale spadku, sprzedaży rzeczy wspólnej czy rozliczeniach pieniężnych, pojawia się pytanie, jak zabezpieczyć należną mu część. W zależności od sytuacji może wchodzić w grę złożenie środków do depozytu sądowego na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny oraz przepisów procesowych dotyczących depozytu. To jednak wymaga oceny konkretnego sposobu rozliczenia.

Jeżeli poza stwierdzeniem nabycia spadku potrzebny jest jeszcze podział majątku, warto rozważyć także dalsze kroki procesowe. Czasem najpierw należy zakończyć sprawę o stwierdzenie nabycia spadku, a dopiero potem przejść do działu spadku albo do zniesienia współwłasności.

Zobacz również: śmierć po rozwodzie bez podziału majątku – kto dziedziczy?

Jak praktycznie przygotować wniosek?

W piśmie warto opisać chronologicznie:

1. kto zmarł i kiedy,
2. kto wchodzi w krąg spadkobierców ustawowych albo testamentowych,
3. kim jest osoba nieznana z miejsca pobytu,
4. kiedy był z nią ostatni kontakt,
5. jakie działania podjęto, aby ustalić jej adres,
6. dlaczego mimo tych działań miejsce pobytu nadal nie jest znane,
7. jakie dokumenty dołącza wnioskodawca.

Wniosek powinien być spokojny, rzeczowy i oparty na faktach. Nie warto składać zbyt daleko idących twierdzeń, np. że dana osoba na pewno nie żyje, jeśli brak na to dowodów. Gdy rzeczywiście są podstawy do uznania za zmarłego, lepiej rozważyć osobne postępowanie z właściwą argumentacją.

FAQ

Czy brak adresu jednego spadkobiercy blokuje stwierdzenie nabycia spadku?

Nie. Jeżeli uprawdopodobni się, że miejsce pobytu uczestnika nie jest znane, sąd może ustanowić kuratora na podstawie art. 144 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Czy notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli jeden spadkobierca zaginął?

Zwykle nie. W praktyce przy nieznanym miejscu pobytu spadkobiercy potrzebne jest postępowanie sądowe, ponieważ tylko sąd może ustanowić kuratora dla takiej osoby.

Czy wieloletni brak kontaktu oznacza, że można od razu uznać osobę za zmarłą?

Nie automatycznie. Trzeba spełnić przesłanki z art. 29–32 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny i wszcząć odrębne postępowanie.

Ile kosztuje wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Co do zasady 100 zł opłaty sądowej oraz 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego, zgodnie z ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy udział nieobecnego spadkobiercy przepada?

Nie. Jeżeli jest spadkobiercą, jego prawa nadal istnieją. Kurator reprezentuje go w postępowaniu, a dalsze rozliczenia zależą od konkretnej sprawy, np. działu spadku lub depozytu sądowego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najczęściej właściwym pierwszym krokiem nie jest uznanie ojca za zmarłego, lecz złożenie do sądu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej oraz wniosku o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. To pozwala ruszyć ze sprawą mimo wieloletniego braku kontaktu.

Jeżeli później okaże się, że do pełnego uregulowania sytuacji potrzebne jest jeszcze postępowanie o uznanie za zmarłego, dział spadku albo zabezpieczenie udziału nieobecnego spadkobiercy, można podjąć kolejne kroki już na uporządkowanym materiale dowodowym.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398