Darowizna dla rodzica a opłaty za DPS – kiedy dziecko płaci

Czy darowizna dla rodzica oznacza obowiązek płacenia za DPS?

Nie. Sam fakt, że przekazał(a) Pan(i) matce albo ojcu darowiznę, np. 50 000 zł, nie powoduje jeszcze automatycznie obowiązku pokrywania kosztów pobytu w domu pomocy społecznej.

W przypadku DPS znaczenie ma przede wszystkim to, kto jest ustawowo zobowiązany do opłat i jaki osiąga dochód. Reguluje to art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepisy te nie przewidują, aby samo wcześniejsze przekazanie rodzicowi pieniędzy w drodze darowizny tworzyło osobny tytuł do obciążenia dziecka odpłatnością za DPS.

Darowizna może jednak pośrednio mieć znaczenie praktyczne, jeśli środki nadal pozostają do dyspozycji rodzica i wpływają na jego sytuację majątkową lub możliwość pokrywania kosztów pobytu. Każdorazowo zależy to od konkretnego stanu faktycznego: czy pieniądze zostały wydane, czy nadal znajdują się na rachunku, czy weszły do majątku rodzica i czy organ uwzględnia je przy ocenie jego sytuacji.

Dom seniora a dom pomocy społecznej – to nie to samo

Trzeba odróżnić prywatny dom seniora od domu pomocy społecznej.

Prywatny dom seniora działa na podstawie umowy cywilnoprawnej. Wtedy o obowiązku zapłaty decyduje przede wszystkim treść zawartej umowy, a nie art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Jeśli więc rodzic zostałby umieszczony w prywatnej placówce, trzeba sprawdzić, kto podpisał umowę i jakie przyjął zobowiązania.

Natomiast DPS jest jednostką organizacyjną pomocy społecznej. Zgodnie z art. 55 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej dom pomocy społecznej świadczy usługi bytowe, opiekuńcze, wspomagające i edukacyjne na poziomie obowiązującego standardu, odpowiednio do indywidualnych potrzeb mieszkańca.

Kiedy można skierować osobę do DPS?

Podstawę stanowi art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem prawo do umieszczenia w DPS przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, która nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

W praktyce DPS powinien być rozwiązaniem ostatecznym, gdy pomoc w miejscu zamieszkania jest niewystarczająca. Taki kierunek potwierdza orzecznictwo, m.in. wyrok NSA z 13.01.2017 r., sygn. akt I OSK 2654/16.

Jeżeli sprawa dotyczy osoby, która z powodu stanu psychicznego nie jest zdolna wyrazić zgody, znaczenie mogą mieć także przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 38 i art. 39 tej ustawy. W takim przypadku tryb postępowania zależy od stanu zdrowia i sytuacji rodzinnej konkretnej osoby.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Kolejność osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty określa art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Są to:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

To oznacza, że dziecko osoby umieszczonej w DPS nie płaci od razu „z automatu”. Najpierw bada się, ile może zapłacić sam mieszkaniec domu, a dopiero potem sięga się do kolejnych osób z ustawowej kolejności.

Jak ustala się wysokość opłaty?

Zasady obliczania odpłatności wynikają z art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.

Dla małżonka, zstępnych i wstępnych ustawodawca przewidział zabezpieczenie minimalnego poziomu dochodu. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej po wniesieniu opłaty musi im pozostać co najmniej 300% odpowiedniego kryterium dochodowego.

Same kwoty progów zmieniają się wraz ze zmianą kryteriów dochodowych w pomocy społecznej, dlatego w praktyce zawsze trzeba sprawdzić aktualne wartości obowiązujące w dniu wydawania decyzji lub zawierania umowy. Nie warto opierać się na starych wyliczeniach z wcześniejszych publikacji.

Czy dziecko musi podpisać umowę z OPS?

Tak bywa najczęściej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej kierownik ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych może zawrzeć z małżonkiem, zstępnymi lub wstępnymi umowę określającą wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt mieszkańca w DPS.

Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia takiej umowy, organ nie pozostaje bezradny. Na podstawie art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej wysokość opłaty może zostać ustalona w drodze decyzji administracyjnej, z uwzględnieniem ograniczeń ustawowych.

Natomiast zgodnie z art. 61 ust. 2e i 2f ustawy o pomocy społecznej, jeżeli osoba odmawia zarówno zawarcia umowy, jak i zgody na rodzinny wywiad środowiskowy, organ może ustalić opłatę decyzją w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, rozdzielając ją proporcjonalnie pomiędzy zobowiązanych.

Czy gmina może najpierw zapłacić za DPS, a potem żądać zwrotu?

Tak. Zgodnie z art. 61 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, jeżeli osoby zobowiązane nie wywiązują się z obowiązku opłaty ustalonego w decyzji albo umowie, opłaty zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Następnie wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Bardzo ważne jest jednak to, że obowiązek członka rodziny musi zostać wcześniej skonkretyzowany. Potwierdziła to uchwała NSA z 11.06.2018 r., sygn. akt I OPS 7/17. Z uchwały wynika, że dochodzenie zwrotu kosztów przez gminę wymaga uprzedniego zindywidualizowania obowiązku wobec konkretnej osoby – w decyzji administracyjnej albo w umowie zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej.

To istotne praktycznie: sama ogólna informacja, że „dzieci płacą za rodziców”, nie wystarcza do skutecznego obciążenia konkretną kwotą.

Kiedy można zostać zwolnionym z opłat za DPS?

Możliwość zwolnienia reguluje art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten pozwala na częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty, jeżeli zachodzą uzasadnione okoliczności.

Ustawa wymienia przykładowo takie sytuacje jak:

• długotrwała choroba,
• bezrobocie,
• niepełnosprawność,
• śmierć członka rodziny,
• straty materialne wskutek klęski żywiołowej lub zdarzenia losowego,
• utrzymywanie się małżonków, zstępnych lub wstępnych z jednego świadczenia albo wynagrodzenia,
• ciąża lub samotne wychowywanie dziecka,
• ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w DPS, ośrodku wsparcia albo innej placówce.

Jest to katalog otwarty. Oznacza to, że można powołać także inne szczególne okoliczności, o ile rzeczywiście wpływają na zdolność ponoszenia opłat.

Kiedy zwolnienie z opłat jest obowiązkowe?

W niektórych sytuacjach organ nie tylko może, ale musi zwolnić z opłat. Wynika to z art. 64a ustawy o pomocy społecznej.

Obowiązkowe zwolnienie dotyczy w szczególności osoby zobowiązanej do wnoszenia opłat, jeżeli przedstawi:

• prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą, z oświadczeniem, że władza rodzicielska nie została przywrócona,
• prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające stosowanie przemocy przez mieszkańca DPS wobec osoby zobowiązanej lub jej bliskich, albo prawomocny wyrok skazujący za przestępstwo popełnione na ich szkodę – przy spełnieniu warunków ustawowych.

Zakres dokumentów i ocena ich wystarczalności zależą od konkretnej sprawy. W takich przypadkach warto do wniosku dołączyć komplet orzeczeń sądowych i jasno powołać podstawę prawną z art. 64a ustawy.

Jak złożyć wniosek o zwolnienie z odpłatności?

Wniosek składa się do organu właściwego w sprawie odpłatności za DPS. W praktyce najczęściej będzie to organ pomocy społecznej prowadzący sprawę skierowania i odpłatności.

Wniosek powinien zawierać:

• dane osoby zobowiązanej,
• wskazanie, czy chodzi o zwolnienie całkowite czy częściowe,
• dokładny opis okoliczności faktycznych,
• powołanie podstawy prawnej – najczęściej art. 64 albo art. 64a ustawy o pomocy społecznej,
• dokumenty potwierdzające sytuację, np. zaświadczenia lekarskie, decyzje o świadczeniach, dokumenty o kosztach leczenia, dokumenty o dochodach, odpisy orzeczeń sądowych.

Decyzja w trybie art. 64 ma charakter uznaniowy, ale to nie oznacza dowolności. Organ musi zebrać materiał dowodowy i uzasadnić, dlaczego przyznał albo odmówił ulgi. Jeżeli uzasadnienie jest powierzchowne, można wnieść odwołanie.

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

Jeżeli matka ma trafić do DPS, to samo przekazanie jej rok wcześniej darowizny 50 000 zł nie przesądza, że będzie Pan(i) zobowiązany(a) do opłat.

Najpierw organ powinien ustalić:

• czy rzeczywiście chodzi o DPS, a nie prywatny dom opieki,
• jakie dochody ma sama matka i ile może pokryć do limitu 70% dochodu,
• czy po stronie dzieci zachodzą dochody przekraczające ustawowe progi,
• czy obowiązek został prawidłowo ustalony w umowie lub decyzji,
• czy istnieją podstawy do częściowego albo całkowitego zwolnienia.

Jeżeli dochód osoby zobowiązanej nie przekracza ustawowych progów albo po wniesieniu opłaty spadłby poniżej ustawowego minimum, organ nie powinien ustalić odpłatności w sposób sprzeczny z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli z kolei sytuacja rodzinna, zdrowotna albo finansowa jest szczególnie trudna, należy od razu składać wniosek o zwolnienie z opłat, zamiast czekać na zakończenie postępowania.

FAQ

Czy każde dziecko musi płacić za pobyt rodzica w DPS?

Nie. Obowiązek zależy od kolejności ustawowej i od dochodu konkretnej osoby. Samo pokrewieństwo nie wystarcza, jeżeli nie są spełnione warunki z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Czy brak kontaktu z rodzicem zwalnia z opłat?

Co do zasady nie automatycznie. Jednak w szczególnych przypadkach można powoływać się na podstawy obowiązkowego lub uznaniowego zwolnienia, zwłaszcza gdy występowała przemoc albo pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Czy OPS może żądać informacji o moich zarobkach?

Tak. Organ prowadzący sprawę odpłatności ma prawo badać sytuację dochodową osoby, która może być zobowiązana do opłat, w tym w ramach rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Czy można odwołać się od decyzji ustalającej opłatę za DPS?

Tak. Decyzja administracyjna podlega zaskarżeniu w zwykłym trybie odwoławczym. Trzeba pilnować terminu wskazanego w pouczeniu decyzji, co do zasady 14 dni od jej doręczenia zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy wcześniejsza darowizna dla rodzica przepada na rzecz DPS?

Nie ma przepisu, który automatycznie „przejmuje” darowiznę na rzecz DPS. Znaczenie może mieć natomiast to, czy środki nadal należą do rodzica i wpływają na ocenę jego możliwości ponoszenia kosztów pobytu.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, że darowizna dla rodzica nie stanowi samodzielnej podstawy do obciążenia dziecka kosztami pobytu w DPS. Odpłatność wynika z przepisów ustawy o pomocy społecznej, przede wszystkim z art. 61, i zależy od dochodów oraz formalnego ustalenia obowiązku w umowie albo decyzji.

Jeżeli OPS prowadzi już postępowanie, warto sprawdzić, czy prawidłowo ustala rodzaj placówki, sytuację dochodową wszystkich zobowiązanych oraz możliwość zastosowania zwolnienia z art. 64 lub art. 64a ustawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.
2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. z późn. zm.
3. Uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11.06.2018 r., sygn. akt I OPS 7/17.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z 29.10.2009 r., sygn. akt III CZP 77/09.
5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13.01.2017 r., sygn. akt I OSK 2654/16.