Czy rodzeństwo płaci za pobyt brata w DPS?

Pan Tomasz opiekuje się bratem z orzeczoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Brat ma objawy otępienia, wymaga pomocy przy zakupach, higienie i codziennym funkcjonowaniu, a jego emerytura jest niewielka. Rodzice nie żyją, dzieci nie ma, natomiast formalnie pozostaje w związku małżeńskim, choć żona od wielu lat z nim nie mieszka i sama choruje.

W takiej sprawie trzeba oddzielić dwie kwestie: samo umieszczenie osoby niesamodzielnej w DPS oraz ustalenie odpłatności za pobyt. To, że brat pomaga w załatwieniu formalności, nie oznacza jeszcze, że staje się osobą zobowiązaną do dopłacania do pobytu w placówce.

Jak umieścić osobę niesamodzielną w DPS?

Dom pomocy społecznej jest przeznaczony dla osoby, która z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymaga całodobowej opieki i nie może mieć jej zapewnionej w miejscu zamieszkania. Sprawę prowadzi zwykle ośrodek pomocy społecznej właściwy dla miejsca zamieszkania osoby wymagającej opieki.

Wniosek o skierowanie do DPS może złożyć sama osoba zainteresowana, jej przedstawiciel ustawowy albo inna osoba za jej zgodą. W praktyce bliski członek rodziny może pomóc w przygotowaniu dokumentów, kontakcie z OPS, MOPS lub GOPS i zebraniu zaświadczeń lekarskich. Jeżeli osoba chora nie jest w stanie świadomie wyrazić zgody, mogą być potrzebne dodatkowe kroki, np. udział opiekuna prawnego albo rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

Przed wydaniem decyzji pracownik socjalny przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy, zbiera informacje o stanie zdrowia, dochodach, sytuacji rodzinnej i możliwościach zapewnienia opieki w środowisku. Następnie wydawana jest decyzja o skierowaniu do DPS oraz decyzja dotycząca odpłatności.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności reguluje ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są w kolejności:

• mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej - przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Ta kolejność ma zasadnicze znaczenie. Jeżeli mieszkaniec ponosi koszty pobytu w pełnej wysokości, dalsze osoby i gmina nie dopłacają. Jeżeli jego dochód nie wystarcza, organ bada sytuację osób wskazanych w ustawie. Sam fakt posiadania mieszkania przez mieszkańca nie oznacza automatycznego przejęcia lokalu przez DPS; ważne jest jednak, czy z majątku powstaje dochód albo czy doszło do czynności wpływających na sytuację finansową. Szerzej omawiamy to w materiale o relacji majątek a opłata.

Mieszkańcy DPS wnoszą opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Jeżeli dochód jest zajęty w egzekucji albo istnieją potrącenia, trzeba odrębnie ocenić, jaki dochód pozostaje podstawą rozliczenia i jakie dokumenty przedstawić organowi. W takich sytuacjach pomocny może być temat gdy dochód zajęty.

Czy brat musi dopłacać do DPS?

Brat osoby umieszczonej w DPS nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym. Nie mieści się więc w katalogu osób, którym na podstawie art. 61 ustawy o pomocy społecznej można ustalić opłatę za pobyt mieszkańca DPS. Oznacza to, że OPS lub GOPS nie powinien zobowiązać pana Tomasza do dopłacania do pobytu brata w domu pomocy społecznej w trybie decyzji dotyczącej odpłatności za DPS.

Pan Tomasz może pomagać bratu dobrowolnie, np. uczestniczyć w organizacji dokumentów, kontaktować się z ośrodkiem, kupować potrzebne rzeczy albo przekazywać środki według własnej decyzji. Dobrowolna pomoc nie powinna być jednak traktowana jako ustawowy obowiązek ponoszenia opłaty za DPS.

W opisanej sprawie organ powinien w pierwszej kolejności uwzględnić dochód brata jako przyszłego mieszkańca DPS, następnie zbadać sytuację jego żony, a dopiero potem ustalić, czy brakującą kwotę powinna pokryć gmina. Jeżeli gmina pokrywa różnicę między średnim miesięcznym kosztem utrzymania a opłatami mieszkańca i osób zobowiązanych, praktycznie działa mechanizm opisany jako dopłata gminy.

Kiedy małżonek, dzieci albo rodzice dopłacają do DPS?

Małżonek, zstępni i wstępni mogą być obciążeni opłatą tylko w granicach określonych ustawą. W 2026 r. aktualne kryteria dochodowe w pomocy społecznej wynoszą 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Dla odpłatności osób bliskich znaczenie ma próg 300% tych kwot, czyli odpowiednio 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 2469 zł na osobę w rodzinie.

Jeżeli osoba zobowiązana samotnie gospodaruje, dopłata może być ustalana dopiero wtedy, gdy jej dochód przekracza 300% kryterium osoby samotnie gospodarującej, a po wniesieniu opłaty nie może pozostać jej mniej niż ta kwota. Jeżeli osoba zobowiązana pozostaje w rodzinie, bada się dochód na osobę w rodzinie i również pozostawia co najmniej 300% właściwego kryterium na osobę.

Ustalenie opłaty następuje co do zasady w umowie zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy. Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy, organ może - przy zachowaniu ustawowych ograniczeń - ustalić opłatę decyzją administracyjną. Jeżeli odmawia również rodzinnego wywiadu środowiskowego, przepisy pozwalają ustalić opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania a opłatami mieszkańca i innych osób zobowiązanych, proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych.

W praktyce szczególnie często badany jest obowiązek zstępnych, czyli dzieci, wnuków i dalszych potomków mieszkańca. Jeżeli wcześniej dochodziło do przekazywania majątku w rodzinie, znaczenie może mieć również temat darowizna a obowiązek.

Żona brata a opłata za DPS

W opisanym przykładzie brat pana Tomasza formalnie ma żonę. Małżonek jest wymieniony w art. 61 ustawy o pomocy społecznej przed zstępnymi i wstępnymi, dlatego organ może badać jej sytuację dochodową i rodzinną. Sam fakt wieloletniego faktycznego rozłączenia małżonków nie zawsze automatycznie wyłącza możliwość badania jej sytuacji, ale może mieć znaczenie przy ocenie realnych możliwości płatniczych i przesłanek zwolnienia.

Jeżeli żona brata jest osobą schorowaną, ma niskie dochody, utrzymuje się z jednego świadczenia, jest niepełnosprawna albo ponosi własne wysokie koszty leczenia, powinna przedstawić dokumenty potwierdzające te okoliczności. Organ musi ocenić nie tylko formalny status małżonka, ale także sytuację osobistą, dochodową, rodzinną i majątkową.

Zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS

Osoba wnosząca opłatę albo obowiązana do jej wnoszenia może złożyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty. Podstawą jest art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zwolnienie zależy od okoliczności konkretnej sprawy i zwykle wymaga rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz dokumentów potwierdzających sytuację życiową.

Przesłanki zwolnienia obejmują między innymi długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne wskutek zdarzeń losowych, utrzymywanie się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia, ciążę albo samotne wychowywanie dziecka. Ustawa przewiduje również przesłanki związane z rażącym naruszeniem obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS oraz szczególne sytuacje uregulowane w art. 64a. Więcej na ten temat wyjaśnia tekst o tym, jakie są przesłanki zwolnienia.

Wysokość opłaty może też ulec zmianie, jeżeli zmieni się sytuacja mieszkańca albo osoby zobowiązanej, np. po waloryzacji świadczenia, utracie pracy, rozpoczęciu pobierania nowego świadczenia, sprzedaży nieruchomości albo uzyskaniu innego dochodu. Takie zmiany dochodu należy zgłaszać organowi, ponieważ mogą wpływać na odpłatność.

Czy gmina może dochodzić zwrotu wydatków?

Jeżeli osoby zobowiązane nie wywiązują się z opłaty ustalonej w umowie albo decyzji, gmina zastępczo wnosi opłatę za pobyt mieszkańca DPS. Następnie może dochodzić zwrotu poniesionych wydatków od osób, które były ustawowo zobowiązane do opłaty. Nie oznacza to jednak, że gmina może automatycznie żądać zwrotu od rodzeństwa, ponieważ rodzeństwo nie należy do kręgu osób zobowiązanych z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Roszczenia gminy i ośrodka pomocy społecznej trzeba odróżnić od spraw spadkowych. Po śmierci mieszkańca mogą pojawić się pytania o rozliczenia, masę spadkową i ewentualny zwrot świadczeń. Ten temat szerzej omawiamy w materiale po śmierci mieszkańca.

Rodzeństwo a obowiązek alimentacyjny

Trzeba odróżnić opłatę za DPS na podstawie ustawy o pomocy społecznej od obowiązku alimentacyjnego z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Nie oznacza to jednak automatycznie, że brat płaci za DPS w trybie administracyjnym.

Roszczenie alimentacyjne wymaga odrębnej oceny. Sąd bada usprawiedliwione potrzeby osoby uprawnionej, możliwości zarobkowe i majątkowe osoby zobowiązanej, kolejność obowiązku alimentacyjnego oraz to, czy świadczenie na rzecz rodzeństwa nie powodowałoby nadmiernego uszczerbku dla zobowiązanego lub jego najbliższej rodziny. W przypadku rodzeństwa art. 134 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost przewiduje możliwość uchylenia się od świadczeń alimentacyjnych, gdy byłyby połączone z takim nadmiernym uszczerbkiem.

Kierownik ośrodka pomocy społecznej może wytaczać na rzecz obywateli powództwa o roszczenia alimentacyjne. Jest to jednak droga sądowa, a nie decyzja ustalająca opłatę za DPS. W sprawie pana Tomasza oznacza to, że GOPS nie powinien nakazać mu dopłacania do DPS jako bratu, ale w skrajnej sytuacji teoretycznie może pojawić się temat alimentów oceniany według zasad prawa rodzinnego.

Co powinien zrobić pan Tomasz?

Pan Tomasz powinien przede wszystkim skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej właściwym dla miejsca zamieszkania brata i zgłosić potrzebę całodobowej opieki. Warto przygotować dokumentację medyczną, orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, informacje o emeryturze brata, dane dotyczące żony oraz opis faktycznej sytuacji opiekuńczej.

Jeżeli organ będzie próbował obciążyć pana Tomasza opłatą za DPS, powinien powołać się na art. 61 ustawy o pomocy społecznej i wskazać, że rodzeństwo nie znajduje się w katalogu osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty. Może natomiast zadeklarować pomoc organizacyjną lub dobrowolne wsparcie, jeżeli uzna to za możliwe.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie pana Tomasza najważniejszy wniosek jest korzystny: jako brat osoby kierowanej do DPS nie jest objęty ustawowym obowiązkiem ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej. Organ powinien badać dochód przyszłego mieszkańca, sytuację jego małżonka i dopiero potem ewentualną dopłatę gminy.

Nie należy jednak mylić odpłatności za DPS z obowiązkiem alimentacyjnym. Rodzeństwo może pojawić się w sprawie alimentacyjnej, ale wymaga to odrębnego postępowania i oceny przez sąd, z uwzględnieniem możliwości finansowych zobowiązanego oraz zasady, że alimenty na rzecz rodzeństwa nie mogą powodować nadmiernego uszczerbku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 639 - ELI/Dziennik Ustaw.

2. Art. 61 ustawy o pomocy społecznej - zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej - LEX.

3. Kryteria dochodowe w pomocy społecznej od 1 stycznia 2025 r.: 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 823 zł dla osoby w rodzinie - Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236 - ELI/Dziennik Ustaw.