Roszczenia opieki społecznej wobec spadkobierców

Czy MOPS może żądać zwrotu świadczenia po śmierci świadczeniobiorcy?

Tak, ale nie w każdej sytuacji i nie w dowolnym zakresie. Podstawą odpowiedzialności spadkobiercy jest art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten stanowi, że obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na spadkobiercy osoby, która korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej, ale wyłącznie z masy spadkowej.

Oznacza to, że jeżeli po zmarłym pozostał majątek, organ pomocy społecznej może kierować roszczenie do spadkobierców w granicach tego majątku. Jeżeli natomiast spadek nie obejmuje realnych aktywów albo został skutecznie odrzucony, sytuacja spadkobiercy wygląda inaczej i wymaga odrębnej oceny dokumentów spadkowych.

Ogólna zasada dziedziczenia praw i obowiązków majątkowych wynika z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. W przypadku świadczeń z pomocy społecznej kluczowe znaczenie ma jednak przepis szczególny, czyli art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, który ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy do masy spadkowej.

Świadczenie nienależnie pobrane a art. 98 ustawy o pomocy społecznej

Świadczenie nienależnie pobrane zostało zdefiniowane w art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Chodzi o świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie nieprawdziwych informacji albo w razie niepoinformowania organu o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej, jeżeli miało to wpływ na prawo do świadczenia albo jego wysokość.

Art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej niezależnie od dochodu rodziny, a art. 104 ust. 4 tej ustawy stosuje się odpowiednio.

Nie oznacza to jednak, że organ może żądać zwrotu wyłącznie od osób wymienionych w art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Przepis art. 98 określa zasadę zwrotu przez osobę lub rodzinę, która korzystała ze świadczeń. Natomiast art. 96 ust. 1 pkt 2 tej samej ustawy wprost przewiduje odpowiedzialność spadkobiercy osoby korzystającej ze świadczeń, z zastrzeżeniem, że zwrot następuje z masy spadkowej.

Kto może odpowiadać za zwrot świadczeń z pomocy społecznej?

Art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wskazuje kolejność i zakres osób zobowiązanych do zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej. W praktyce ma to duże znaczenie, ponieważ odpowiedzialność spadkobiercy nie jest taka sama jak odpowiedzialność osoby, która sama pobrała świadczenie.

Znaczenie decyzji administracyjnej

Zwrot świadczeń z pomocy społecznej nie powinien opierać się na samym piśmie informacyjnym albo wezwaniu bez podstawy. Zgodnie z art. 104 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Jeżeli sprawa dotyczy przyznania lub odmowy świadczenia, podstawą decyzji jest również art. 106 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli spadkobierca otrzyma decyzję administracyjną, powinien sprawdzić przede wszystkim: czy decyzja wskazuje prawidłową podstawę prawną, czy wyjaśnia, dlaczego świadczenie było nienależnie pobrane, jaka jest kwota żądania, z jakiego okresu pochodzi oraz czy organ odnosi się do ograniczenia odpowiedzialności do masy spadkowej.

Od decyzji organu pierwszej instancji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego na podstawie art. 127 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Termin do wniesienia odwołania wynosi 14 dni od doręczenia decyzji, co wynika z art. 129 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Co, jeśli spadkobierca odrzucił spadek?

Odrzucenie spadku powoduje, że dana osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Wynika to z art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. W konsekwencji osoba, która skutecznie odrzuciła spadek, co do zasady nie powinna być obciążana jako spadkobierca na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Aktualnie brak oświadczenia w tym terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

W sprawach starszych, zwłaszcza dotyczących śmierci przed zmianą przepisów Kodeksu cywilnego, trzeba dodatkowo sprawdzić datę śmierci spadkodawcy, datę upływu terminu na złożenie oświadczenia spadkowego oraz to, czy były prowadzone postępowania o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia.

Jak bronić się przed żądaniem zwrotu?

Po otrzymaniu pisma z MOPS lub GOPS nie warto ograniczać się do ustnej rozmowy. Najbezpieczniej złożyć pisemny wniosek o doręczenie kopii decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenie, wskazanie daty jej ostateczności, przedstawienie wyliczenia należności oraz wyjaśnienie, dlaczego organ uznaje adresata za osobę zobowiązaną.

Jeżeli organ powołuje się na art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, spadkobierca powinien wskazać, jaki majątek wchodził do spadku. Pomocne mogą być: postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia, wykaz inwentarza, spis inwentarza, dokumenty dotyczące długów spadkowych oraz dokumenty potwierdzające brak majątku po zmarłym.

Jeżeli kwota jest zasadna, ale jej zapłata byłaby nadmiernym obciążeniem, można złożyć wniosek na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten pozwala organowi w szczególnie uzasadnionych przypadkach odstąpić od żądania zwrotu, umorzyć należność w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty.

Stanowisko sądów administracyjnych

Odpowiedzialność spadkobierców za zwrot świadczeń z pomocy społecznej była przedmiotem orzecznictwa sądów administracyjnych. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 3 lutego 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 453/09, sąd wskazał, że w myśl art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na spadkobiercy osoby, która korzystała z pomocy społecznej, z masy spadkowej.

W praktyce oznacza to, że śmierć osoby, wobec której ustalono obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie zawsze kończy sprawę. Organ musi jednak działać w granicach ustawy, a spadkobierca może kwestionować zarówno samą podstawę odpowiedzialności, jak i wysokość należności oraz zakres masy spadkowej.

FAQ

Źródła

• Art. 6 pkt 16, art. 96 ust. 1 pkt 1-3, art. 98, art. 104 ust. 1-4 oraz art. 106 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
• Art. 922 § 1, art. 1015 § 1-2 oraz art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 127 § 1-2 oraz art. 129 § 1-2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 3 lutego 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 453/09.