Opłata za DPS po śmierci pensjonariusza

Kto odpowiada za opłatę za pobyt w DPS?

Podstawą jest art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są kolejno: mieszkaniec domu, małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Wnuczka jest zstępną. Oznacza to, że OPS może badać, czy mieści się Pani w kręgu osób potencjalnie zobowiązanych do opłaty. Nie oznacza to jednak automatycznie, że musi Pani zapłacić każdą kwotę wskazaną przez OPS. Wysokość opłaty zależy od dochodu i od tego, czy po jej uiszczeniu pozostanie Pani ustawowe minimum.

Art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że mieszkaniec DPS płaci nie więcej niż 70% swojego dochodu. Dopiero różnica między średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą mieszkańca może być rozliczana z rodziną i gminą. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 tej ustawy małżonek, zstępni i wstępni mogą być obciążeni tylko wtedy, gdy ich dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego, a po wniesieniu opłaty dochód nie spadnie poniżej tego poziomu.

Czy OPS może żądać zapłaty za DPS po śmierci babci?

Sama śmierć mieszkańca DPS nie zamyka automatycznie sprawy rozliczeń za okres, w którym osoba faktycznie przebywała w domu pomocy społecznej. Jeżeli gmina ponosiła część kosztów pobytu, może próbować ustalić, czy osoby z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej powinny partycypować w opłacie za okres pobytu mieszkańca. Odrębnego rozliczenia mogą wymagać pieniądze pozostające po śmierci mieszkańca; zobacz, jak wygląda zwrot pieniędzy po śmierci podopiecznego DPS.

Nie oznacza to jednak, że pracownik OPS może skutecznie żądać zapłaty wyłącznie telefonicznie. Wysokość opłaty członka rodziny powinna zostać ustalona albo w umowie zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, albo - w razie odmowy zawarcia umowy, niewywiązywania się z niej lub braku współdziałania - w decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 61 ust. 2d-2e ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli wcześniej otrzymała Pani decyzję o zwolnieniu z odpłatności, trzeba dokładnie sprawdzić jej treść. Najważniejsze jest, czy zwolnienie było całkowite czy częściowe, na jaki okres zostało przyznane oraz czy organ później formalnie je zmienił lub uchylił. Decyzja administracyjna pozostaje wiążąca, dopóki nie zostanie zmieniona, uchylona albo nie wygaśnie z upływem okresu, na jaki została wydana.

Brak otrzymania spadku po babci nie jest decydujący, jeżeli OPS kieruje roszczenie do Pani jako zstępnej na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. To nie jest typowa odpowiedzialność za dług spadkowy z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, lecz odrębny obowiązek publicznoprawny wynikający z ustawy o pomocy społecznej. Inaczej byłoby wtedy, gdyby organ kierował roszczenie wyłącznie do spadkobierców po zmarłej osobie.

Czy można odmówić wywiadu środowiskowego?

Jeżeli nie dostała Pani żadnego oficjalnego pisma, może Pani odmówić załatwiania sprawy wyłącznie telefonicznie i poprosić OPS o doręczenie pisemnego wezwania z podaniem podstawy prawnej, okresu, którego dotyczy postępowanie, oraz informacji, w jakim charakterze jest Pani wzywana.

Rodzinny wywiad środowiskowy jest przewidziany w art. 107 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli organ prowadzi formalne postępowanie w sprawie opłaty za DPS, może żądać dokumentów o dochodach i sytuacji rodzinnej, ponieważ bez tych danych nie da się prawidłowo zastosować art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Odmowa współpracy przy formalnym postępowaniu może spowodować, że organ ustali opłatę w drodze decyzji na podstawie posiadanych informacji, a następnie będzie jej dochodził w trybie administracyjnym.

Najbezpieczniej nie ignorować pisma z OPS, ale odpowiedzieć na nie pisemnie. Można jednocześnie zastrzec, że przekazuje się dokumenty wyłącznie na potrzeby konkretnego postępowania, a jeżeli organ zamierza ustalić opłatę za okres wsteczny, powinien wskazać podstawę prawną i uwzględnić wcześniejszą decyzję o zwolnieniu.

Progi dochodowe przy opłacie za DPS

Art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej odwołuje się do 300% kryterium dochodowego. Kryteria te zmieniały się w czasie, dlatego przy sprawie dotyczącej lat 2021-2023 trzeba ustalić progi obowiązujące w konkretnych miesiącach, a nie tylko obecne wartości.

Dochód ustala się według zasad z art. 8 ustawy o pomocy społecznej, co oznacza co do zasady sumę miesięcznych przychodów pomniejszoną o wskazane w ustawie obciążenia. W sprawach za okres wsteczny OPS zwykle żąda dokumentów potwierdzających dochody za poszczególne miesiące, ponieważ jednorazowe oświadczenie „średnio zarabiałam” może być niewystarczające.

Zwolnienie z opłaty za DPS

Jeżeli OPS uzna, że jest Pani osobą zobowiązaną, warto złożyć pisemny wniosek o całkowite albo częściowe zwolnienie z opłaty. Podstawą jest art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten pozwala zwolnić osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty w szczególności z powodu trudnej sytuacji życiowej, długotrwałej choroby, bezrobocia, niepełnosprawności, strat losowych, samotnego wychowywania dziecka albo utrzymywania się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia.

Art. 64 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej wskazuje także na możliwość zwolnienia, gdy osoba obowiązana przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz mieszkańca DPS. Natomiast art. 64 pkt 7 tej ustawy pozwala powołać się na rażące naruszenie przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby, która ma być obciążona opłatą.

W szczególnych przypadkach zastosowanie może mieć art. 64a ustawy o pomocy społecznej, który przewiduje obowiązkowe całkowite zwolnienie z opłaty po spełnieniu ustawowych warunków, między innymi przy przedstawieniu określonych prawomocnych orzeczeń sądowych dotyczących poważnych naruszeń obowiązków rodzinnych lub przestępstw na szkodę osoby zobowiązanej.

Co zrobić po kontakcie z OPS?

W opisanej sytuacji warto działać pisemnie i uporządkować dokumenty. Praktyczne kroki są następujące:

• poprosić OPS o pisemne wezwanie i wskazanie podstawy prawnej, okresu oraz kwoty, której dotyczy sprawa,
• odnaleźć decyzję z 2021 r. o zwolnieniu z opłaty i sprawdzić, czy była czasowa, bezterminowa, całkowita czy częściowa,
• ustalić, czy OPS zawierał z Panią umowę z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej albo wydał decyzję o odpłatności,
• przygotować dokumenty o dochodach i kosztach utrzymania za okres wskazany przez OPS, ale przekazywać je w odpowiedzi na formalne wezwanie,
• złożyć wniosek o zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 albo art. 64a ustawy o pomocy społecznej, jeżeli zachodzą przesłanki,
• w razie decyzji niekorzystnej wnieść odwołanie w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Jeżeli OPS wyda decyzję ustalającą należność, trzeba pamiętać o art. 104 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. W praktyce nie wolno więc oceniać sprawy wyłącznie według daty śmierci pensjonariusza - znaczenie ma także data i treść decyzji.

FAQ

Czy brak spadku po babci chroni przed opłatą za DPS?

Nie zawsze. Jeżeli OPS dochodzi opłaty od Pani jako zstępnej, podstawą jest art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, a nie dziedziczenie. Brak spadku ma znaczenie przy roszczeniach kierowanych do spadkobierców, ale nie wyłącza automatycznie obowiązku badanego na gruncie ustawy o pomocy społecznej.

Czy OPS może żądać dokumentów dochodowych za lata 2021-2023?

Może żądać dokumentów, jeżeli prowadzi formalne postępowanie dotyczące odpłatności za konkretny okres. Powinien jednak wskazać podstawę prawną, okres, którego dotyczy żądanie, oraz poinformować, czy chodzi o ustalenie opłaty, zmianę wcześniejszego zwolnienia czy zwrot wydatków poniesionych przez gminę.

Czy mogę odmówić rozmowy telefonicznej z pracownikiem OPS?

Tak, może Pani odmówić załatwiania sprawy wyłącznie telefonicznie i poprosić o pismo. Nie warto jednak ignorować formalnego wezwania doręczonego przez OPS, bo brak współpracy może pogorszyć sytuację w postępowaniu administracyjnym.

Czy wcześniejsze zwolnienie z opłaty zamyka sprawę?

To zależy od treści decyzji. Jeżeli zwolnienie było całkowite i obejmowało cały okres pobytu babci w DPS, organ powinien je uwzględnić. Jeżeli było czasowe albo dotyczyło tylko części opłaty, OPS może badać dalszy okres, ale musi zrobić to w prawidłowej procedurze.

Co zrobić, gdy OPS wyda decyzję o zapłacie?

Od decyzji można wnieść odwołanie za pośrednictwem organu, który ją wydał, w terminie 14 dni od doręczenia. Wynika to z art. 127 § 1 oraz art. 129 § 1-2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. W odwołaniu warto podnieść progi dochodowe, wcześniejsze zwolnienie, sytuację rodzinną oraz ewentualne błędy w ustaleniu okresu i kwoty.

Podsumowanie

OPS może po śmierci mieszkańca DPS wyjaśniać, czy członkowie rodziny powinni uczestniczyć w kosztach pobytu za wcześniejszy okres. Nie może jednak skutecznie obciążyć Pani samą rozmową telefoniczną. Potrzebna jest prawidłowa procedura, ustalenie dochodów według właściwych progów, uwzględnienie wcześniejszej decyzji o zwolnieniu oraz wydanie decyzji, jeżeli nie doszło do dobrowolnej umowy.

W opisanej sprawie kluczowe jest uzyskanie pisemnego stanowiska OPS, sprawdzenie decyzji z 2021 r. i złożenie wniosku o zwolnienie z opłaty, jeżeli przemawia za tym sytuacja dochodowa, zdrowotna lub rodzinna.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w szczególności art. 8, art. 61, art. 64, art. 64a, art. 103 ust. 2, art. 104 ust. 5 i art. 107.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 127 § 1 oraz art. 129 § 1-2.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.