Czy DPS może przejąć mieszkanie podopiecznego?

Czy DPS ma prawo przejąć mieszkanie mieszkańca?

Nie. Dom pomocy społecznej nie staje się właścicielem mieszkania mieszkańca i nie może żądać przepisania nieruchomości tylko dlatego, że dana osoba korzysta z opieki w DPS. Samo skierowanie do DPS, pobyt w placówce i ustalenie odpłatności są sprawami z zakresu pomocy społecznej, rozstrzyganymi przede wszystkim decyzjami administracyjnymi.

Własność mieszkania pozostaje przy podopiecznym. Właściciel może co do zasady nadal dysponować lokalem: zachować go, wynająć, sprzedać, podarować albo rozporządzić nim w testamencie, o ile ma pełną zdolność do czynności prawnych i działa świadomie. Jeżeli osoba jest ubezwłasnowolniona albo nie jest w stanie samodzielnie podejmować decyzji, konieczne może być działanie opiekuna lub kuratora, a przy czynnościach dotyczących nieruchomości zwykle także zgoda sądu opiekuńczego.

Trzeba jednak odróżnić własność mieszkania od długu z tytułu opłat. Jeżeli opłata za DPS została prawidłowo ustalona decyzją albo umową i nie jest płacona, organ może dochodzić zaległości w przewidzianym prawem trybie. To nadal nie jest przejęcie mieszkania przez DPS, lecz egzekwowanie konkretnej należności.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności wynikają przede wszystkim z art. 59–61 ustawy o pomocy społecznej. W uproszczeniu organ najpierw ustala średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS, a następnie sprawdza, kto i w jakiej części powinien ponosić opłatę.

Obowiązani do wnoszenia opłaty są w kolejności:

1. mieszkaniec DPS – nie więcej niż 70% swojego dochodu,
2. małżonek oraz zstępni przed wstępnymi – czyli w praktyce najpierw dzieci i wnuki, a dopiero później rodzice lub dziadkowie, jeżeli spełnione są ustawowe warunki dochodowe,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS – w zakresie niepokrytym przez mieszkańca i osoby zobowiązane.

Jeżeli mieszkaniec sam ponosi pełną odpłatność, rodzina ani gmina nie muszą dopłacać. Jeżeli jego dochód nie wystarcza, organ bada sytuację osób zobowiązanych. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe w pomocy społecznej wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Dla opłat za DPS istotny jest próg 300% tych kwot, czyli odpowiednio 3030 zł i 2469 zł.

Osoba z rodziny może zostać obciążona opłatą tylko wtedy, gdy po jej zapłacie zostanie jej dochód nie niższy niż 300% właściwego kryterium. Organ powinien więc ustalić nie tylko sam dochód, ale także sytuację rodzinną, zdrowotną i majątkową osoby, od której żąda dopłaty.

Czy siostra musi płacić za pobyt siostry w DPS?

Co do zasady nie. Rodzeństwo nie jest wymienione w art. 61 ustawy o pomocy społecznej jako ustawowo zobowiązane do dopłacania za pobyt brata albo siostry w DPS. Jeżeli więc podopieczna ma wyłącznie siostry, a nie ma małżonka, dzieci, wnuków, rodziców lub dziadków, sam fakt pokrewieństwa między siostrami nie daje podstawy do wydania decyzji nakładającej opłatę na siostrę.

Inaczej może być, gdy siostra dobrowolnie zawarła z organem umowę o ponoszeniu części opłat, przejęła określone zobowiązanie albo po śmierci podopiecznej przyjęła spadek obejmujący mieszkanie i ewentualne długi. Wtedy trzeba ocenić konkretny dokument, decyzję lub stan spadku.

Jeżeli w opisanej sytuacji mieszkanie zostało zapisane w testamencie trzeciej siostrze, taki testament sam w sobie nie powoduje, że DPS ma roszczenie do lokalu za życia właścicielki. Testament działa dopiero po śmierci spadkodawcy i może zostać oceniony dopiero w postępowaniu spadkowym.

Mieszkanie w testamencie a koszty DPS po śmierci mieszkańca

Po śmierci mieszkańca DPS lub gmina nie przejmują automatycznie jego mieszkania. Jeżeli lokal wchodzi do spadku, przechodzi na spadkobierców ustawowych albo testamentowych. Spadkobierca powinien jednak sprawdzić, czy w związku z pobytem w DPS nie istnieją zaległości albo roszczenia o zwrot wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej.

Ustawa o pomocy społecznej przewiduje, że obowiązek zwrotu wydatków może obciążać spadkobiercę osoby korzystającej ze świadczeń – z masy spadkowej. W praktyce oznacza to, że jeżeli istnieje wymagalna należność i ma ona podstawę prawną, organ może dochodzić jej od spadkobiercy w granicach przewidzianych prawem. Nie jest to jednak przejęcie własności lokalu „za pobyt w DPS”, lecz dochodzenie oznaczonej kwoty.

Spadkobierca powinien szczególnie uważać na terminy spadkowe. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zastępuje analizy dokumentów i ewentualnych decyzji organu.

Czy MOPS może zająć mieszkanie za zaległości?

MOPS albo gmina nie mogą dowolnie „zabrać” mieszkania. Jeżeli jednak istnieje prawomocna lub wykonalna należność publicznoprawna z tytułu opłat za DPS, organ może dochodzić jej w trybie przewidzianym dla takich należności. W skrajnych sytuacjach egzekucja długu może dotyczyć również składników majątku, ale zawsze musi istnieć konkretna podstawa: decyzja, zaległość, tytuł wykonawczy i zachowanie wymogów proceduralnych.

Dlatego nie należy ignorować pism z OPS, MOPS, PCPR lub urzędu gminy. Jeżeli decyzja jest błędna, trzeba wnieść odwołanie w terminie. Jeżeli decyzja jest prawidłowa, ale zapłata przekracza możliwości zobowiązanego, należy rozważyć wniosek o zwolnienie z opłaty w całości lub w części albo rozłożenie zaległości na raty, jeżeli organ przewiduje taką możliwość.

Odwołanie od decyzji w sprawie opłaty za DPS

Opłatę za pobyt w DPS ustala się decyzją administracyjną. Od takiej decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, co do zasady w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

W odwołaniu warto wskazać konkretne zarzuty, np. błędne ustalenie dochodu, nieuwzględnienie liczby osób w rodzinie, pominięcie kosztów leczenia, nieprawidłowe przyjęcie kręgu osób zobowiązanych albo brak podstaw do obciążenia danej osoby. Samo ogólne stwierdzenie, że opłata jest niesprawiedliwa, zwykle nie wystarczy.

Zwolnienie z opłaty za DPS

Ustawa przewiduje możliwość zwolnienia osoby zobowiązanej z opłaty za DPS w całości lub w części. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy wnoszenie opłaty byłoby nadmiernym obciążeniem, np. z powodu długotrwałej choroby, niepełnosprawności, bezrobocia, konieczności utrzymania innych osób, ponoszenia kosztów leczenia albo innych szczególnych okoliczności.

Istnieją także sytuacje, w których zwolnienie może mieć charakter obligatoryjny, np. gdy osoba zobowiązana przedstawi prawomocne orzeczenie sądu dotyczące pozbawienia rodzica władzy rodzicielskiej albo skazania za określone przestępstwo na szkodę osoby zobowiązanej lub jej bliskich. Każdorazowo trzeba sprawdzić aktualną podstawę z art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej oraz dokumenty, którymi dysponuje rodzina.

Wniosek o zwolnienie warto dobrze udokumentować. Przydatne są zaświadczenia o dochodach, decyzje o świadczeniach, rachunki za leczenie, dokumentacja medyczna, informacje o kosztach utrzymania, dowody opieki nad innymi osobami oraz dokumenty potwierdzające trudną sytuację rodzinną.

FAQ

Podsumowanie

DPS nie może przejąć mieszkania podopiecznego wyłącznie z powodu jego pobytu w placówce. Podstawowym mechanizmem jest ustalenie opłaty za pobyt, a nie odbieranie majątku. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec, maksymalnie do 70% swojego dochodu. Dopiero później, przy spełnieniu ustawowych warunków, mogą być badani małżonek, zstępni i wstępni. Rodzeństwo nie jest w tej grupie.

Ryzyko pojawia się głównie wtedy, gdy istnieją zaległości, decyzje o odpłatności, umowy z rodziną albo późniejsze rozliczenia spadkowe. W takiej sprawie nie wystarczy odpowiedzieć ogólnie, że DPS nie ma prawa do mieszkania. Trzeba sprawdzić dokumenty i ustalić, czy organ dochodzi konkretnej należności, od kogo i na jakiej podstawie.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 59–61, art. 64, art. 64a i art. 96 – tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 639: eli.gov.pl.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz.U. z 2024 r. poz. 1044: eli.gov.pl.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przepisy o dziedziczeniu i odpowiedzialności za długi spadkowe: eli.gov.pl.
• Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji – w zakresie dochodzenia należności publicznoprawnych: eli.gov.pl.