Zrzeczenie się opieki nad rodzicem a opłata za DPS

Czy można zrzec się opieki nad rodzicem?

W prawie polskim nie funkcjonuje instytucja „zrzeczenia się opieki nad rodzicem” przez dorosłe dziecko. Oznacza to, że nie można złożyć jednostronnego oświadczenia, które na przyszłość automatycznie wyłączyłoby wszystkie możliwe obowiązki wobec matki lub ojca.

Trzeba jednak odróżnić trzy różne kwestie:

• osobistą opiekę nad rodzicem, czyli np. zamieszkanie z nim, pielęgnację, robienie zakupów, organizowanie leczenia,
• obowiązek alimentacyjny między krewnymi, wynikający z art. 128, art. 129, art. 133 § 2 i art. 135 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• opłatę za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, ustalaną na podstawie art. 61, art. 64 i art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Przepisy nie dają organowi pomocy społecznej prostego narzędzia do zmuszenia dorosłego dziecka, aby osobiście przyjęło rodzica do domu i sprawowało nad nim codzienną opiekę. Rodzice i dzieci są zobowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się na podstawie art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale ten przepis nie oznacza automatycznie obowiązku zamieszkania z rodzicem lub rezygnacji z własnego życia zawodowego.

Kto płaci za pobyt rodzica w DPS?

Zasady odpłatności za dom pomocy społecznej określa art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są kolejno:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi, czyli w praktyce najpierw małżonek mieszkańca, potem dzieci, wnuki, a dopiero później rodzice mieszkańca,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Jeżeli mieszkaniec DPS pokrywa pełny koszt pobytu, małżonek, dzieci, wnuki ani gmina nie powinni być obciążani dopłatą. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu płaci nie więcej niż 70% swojego dochodu. W tym kontekście znaczenie ma również separacja a opłata za DPS rodzica.

Jeżeli 70% dochodu mieszkańca nie wystarcza na pokrycie średniego miesięcznego kosztu utrzymania w DPS, organ bada, czy do dopłaty mogą być zobowiązane osoby z rodziny. W praktyce najczęściej dotyczy to dzieci.

Kiedy dziecko może zostać obciążone opłatą za DPS rodzica?

Dziecko nie płaci za DPS rodzica tylko dlatego, że jest dzieckiem. Art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b ustawy o pomocy społecznej przewiduje istotne ograniczenia dochodowe.

Opłatę od dziecka można ustalić:

• w przypadku osoby samotnie gospodarującej - jeżeli jej dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, przy czym po wniesieniu opłaty musi jej pozostać co najmniej 300% tego kryterium,
• w przypadku osoby w rodzinie - jeżeli dochód na osobę w rodzinie jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, przy czym po wniesieniu opłaty dochód na osobę w rodzinie nie może spaść poniżej 300% tego kryterium.

Od 1 stycznia 2025 r., zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, kryterium dochodowe wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Oznacza to, że 300% kryterium wynosi odpowiednio 3030 zł i 2469 zł.

Jeżeli dochód dziecka jest niższy niż ustawowy próg albo po zapłacie opłaty spadłby poniżej progu, organ nie powinien ustalać opłaty wbrew art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Umowa z OPS albo decyzja administracyjna

Zgodnie z art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej wysokość opłaty wnoszonej przez małżonka, zstępnych lub wstępnych ustala się co do zasady w umowie zawartej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej. Podpisanie umowy powinno być poprzedzone ustaleniem sytuacji dochodowej i rodzinnej osoby zobowiązanej.

Jeżeli osoba wskazana w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej odmówi zawarcia umowy, organ może ustalić opłatę w drodze decyzji administracyjnej na podstawie art. 61 ust. 2d tej ustawy. Jeżeli dodatkowo osoba ta nie wyrazi zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, art. 61 ust. 2e i 2f ustawy pozwala organowi ustalić opłatę w drodze decyzji, proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych, z uwzględnieniem różnicy między kosztem DPS a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca i inne osoby.

Nie warto ignorować pism z OPS lub MOPS. Brak współpracy może utrudnić wykazanie rzeczywistej sytuacji finansowej i rodzinnej. Lepiej złożyć dokumenty, opisać stan faktyczny i od razu powołać podstawy do zwolnienia z opłaty.

Od decyzji ustalającej opłatę za DPS przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. Termin wynosi 14 dni od dnia doręczenia decyzji, co wynika z art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.

Zwolnienie z opłaty za DPS z powodu trudnej sytuacji lub krzywd ze strony rodzica

Najważniejszym przepisem dla osoby, która była zaniedbywana, krzywdzona lub porzucona przez rodzica, jest art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten pozwala zwolnić osobę wnoszącą opłatę lub obowiązaną do jej wnoszenia, częściowo albo całkowicie, na jej wniosek i po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Art. 64 ustawy o pomocy społecznej wymienia przykładowe okoliczności, które mogą uzasadniać zwolnienie, między innymi:

• długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne po zdarzeniach losowych - art. 64 pkt 2,
• utrzymywanie się małżonków, zstępnych lub wstępnych z jednego świadczenia albo wynagrodzenia - art. 64 pkt 3,
• ciążę lub samotne wychowywanie dziecka - art. 64 pkt 4,
• pobyt osoby zobowiązanej lub jej rodzica w pieczy zastępczej albo placówce opiekuńczo-wychowawczej na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej mieszkańcowi DPS - art. 64 pkt 5,
• wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS lub mieszkańca DPS - art. 64 pkt 6,
• wykazanie rażącego naruszenia przez rodzica obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych wobec osoby zobowiązanej - art. 64 pkt 7.

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie może mieć art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli matka nie zapewniała dziecku podstawowej opieki, nie wykonywała obowiązków rodzicielskich, zerwała więzi rodzinne albo dopuszczała się poważnych zaniedbań, można żądać zwolnienia z opłaty. Organ powinien ocenić nie tylko aktualny dochód dziecka, ale również historię relacji rodzinnych i dowody przedstawione we wniosku.

Jakie dowody mogą pomóc w zwolnieniu z opłaty?

Art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej wymaga, aby osoba zobowiązana wykazała rażące naruszenie obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych. Przepis wskazuje, że można to robić w szczególności na podstawie dokumentów, ale katalog dowodów nie jest zamknięty.

W praktyce pomocne mogą być:

• orzeczenia sądu rodzinnego dotyczące ograniczenia, zawieszenia albo pozbawienia władzy rodzicielskiej,
• wyroki karne, dokumentacja procedury Niebieskiej Karty, dokumentacja interwencji policji,
• dokumenty z OPS, MOPS, PCPR, szkoły, poradni psychologiczno-pedagogicznej lub placówki opiekuńczej,
• orzeczenia o alimentach albo dokumenty pokazujące brak płacenia alimentów przez rodzica,
• zeznania świadków, np. rodzeństwa, dalszej rodziny, sąsiadów, wychowawców, pedagogów,
• własne pisemne wyjaśnienie opisujące konkretne zaniedbania, przemoc, brak kontaktu, brak utrzymania lub brak opieki.

W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 22 kwietnia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 169/24, sąd wyjaśnił, że pojęcie „innych obowiązków rodzinnych” z art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej obejmuje między innymi obowiązki rodziców wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci z art. 87, obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z art. 95 § 1 oraz obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka z art. 96 § 1. Sąd wskazał też, że niedopełnienie obowiązków rodzinnych może obejmować zachowanie prowadzące do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej.

Całkowite zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64a

Oprócz uznaniowego zwolnienia z art. 64 ustawy o pomocy społecznej istnieje także szczególna podstawa całkowitego zwolnienia. Zgodnie z art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty zwalnia się całkowicie z tej opłaty na jej wniosek, jeżeli przedstawi prawomocne orzeczenie sądu potwierdzające jedną z przesłanek wskazanych w tym przepisie, w szczególności dotyczących pozbawienia mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad osobą zobowiązaną albo skazania mieszkańca za określone przestępstwo umyślne popełnione z użyciem przemocy.

Jeżeli w rodzinie istniały orzeczenia sądu rodzinnego lub wyroki karne dotyczące przemocy ze strony rodzica, trzeba je koniecznie dołączyć do wniosku. W takim przypadku sytuacja prawna osoby zobowiązanej może być silniejsza niż przy zwykłym wniosku opartym tylko na trudnej historii rodzinnej.

Czy matka może pozwać dorosłe dziecko o alimenty?

Rodzic może wnieść pozew o alimenty przeciwko dziecku, ponieważ obowiązek alimentacyjny między krewnymi wynika z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a kolejność zobowiązanych określa art. 129 tego kodeksu. W przypadku rodzica podstawą żądania jest zwykle art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest ten, kto znajduje się w niedostatku.

Sąd bada jednak nie tylko potrzeby rodzica, ale również możliwości zarobkowe i majątkowe dziecka, co wynika z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dodatkowo art. 144^1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala zobowiązanemu uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przepis ten nie dotyczy obowiązku rodziców wobec ich małoletniego dziecka, ale może mieć znaczenie w sprawie dorosłego dziecka przeciwko rodzicowi.

Jeżeli matka przez lata rażąco zaniedbywała dziecko, nie łożyła na jego utrzymanie, stosowała przemoc, zerwała więzi rodzinne albo sama doprowadziła do niedostatku przez rażąco nieodpowiedzialne postępowanie, sąd może oddalić powództwo alimentacyjne. Każda taka sprawa zależy jednak od dowodów i konkretnego stanu faktycznego.

Co z rentą lub dochodem niepełnosprawnego brata?

Dochód brata niepełnosprawnego intelektualnie nie jest dochodem matki tylko dlatego, że matka faktycznie dysponuje jego pieniędzmi. Przy ustalaniu odpłatności za DPS organ powinien badać dochód mieszkańca DPS oraz sytuację osób ustawowo zobowiązanych, zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli istnieje podejrzenie, że matka niewłaściwie zarządza rentą niepełnosprawnego syna albo wykorzystuje jego środki niezgodnie z jego interesem, jest to odrębny problem prawny. W zależności od stopnia niepełnosprawności i możliwości samodzielnego działania brata w grę mogą wchodzić środki ochrony z prawa rodzinnego, w tym ustanowienie opiekuna lub kuratora. Więcej o takich sprawach znajdziesz w dziale ubezwłasnowolnienie i ochrona osoby dorosłej.

Co zrobić praktycznie, gdy OPS żąda podpisania umowy?

Jeżeli OPS, MOPS lub gmina kontaktuje się w sprawie odpłatności za DPS rodzica, warto działać pisemnie i zachować kopie dokumentów. Najbezpieczniejsza kolejność działań jest następująca:

1. Poproś o wskazanie podstawy prawnej, wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania w DPS oraz wyliczenia brakującej kwoty.
2. Złóż dokumenty o dochodach, kosztach utrzymania, liczbie osób w rodzinie, stanie zdrowia i zobowiązaniach finansowych.
3. Jeżeli rodzic rażąco zaniedbywał obowiązki rodzinne, złóż odrębny wniosek o zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej.
4. Dołącz dowody: orzeczenia, dokumenty z instytucji, korespondencję, oświadczenia świadków, opis historii rodzinnej.
5. Nie podpisuj umowy, jeżeli jej treść nie uwzględnia Twojej sytuacji albo pomija wniosek o zwolnienie.
6. Jeżeli organ wyda decyzję niekorzystną, rozważ odwołanie w terminie 14 dni na podstawie art. 129 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

FAQ

Czy mogę napisać oświadczenie, że zrzekam się opieki nad matką?

Możesz napisać oświadczenie opisujące brak więzi i przyczyny odmowy osobistej opieki, ale nie będzie to formalne „zrzeczenie się” obowiązków ustawowych. W sprawie opłaty za DPS znaczenie ma przede wszystkim art. 61, art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej.

Czy OPS może zmusić mnie do zabrania rodzica do domu?

Co do zasady przepisy o pomocy społecznej nie pozwalają organowi zmusić dorosłego dziecka do osobistego przyjęcia rodzica pod swój dach. Organ może natomiast badać możliwość odpłatności za DPS na zasadach z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Czy brak kontaktu z rodzicem wystarczy do zwolnienia z opłaty?

Sam brak kontaktu nie zawsze wystarczy. Trzeba wykazać, dlaczego doszło do zerwania więzi i czy rodzic rażąco naruszał obowiązki rodzinne, np. obowiązki z art. 87, art. 95 § 1 lub art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Im konkretniejsze dowody, tym większa szansa na zwolnienie.

Czy muszę podpisywać umowę z OPS?

Nie należy podpisywać umowy bez sprawdzenia wyliczeń i bez rozważenia wniosku o zwolnienie. Jeżeli odmówisz zawarcia umowy, organ może wydać decyzję na podstawie art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, od której przysługuje odwołanie.

Czy wyrok oddalający alimenty pomaga w sprawie DPS?

Tak. Art. 64 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej wskazuje wprost, że wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS lub mieszkańca DPS może uzasadniać zwolnienie z opłaty.

Podsumowanie

Nie można z góry i w prosty sposób zrzec się opieki nad rodzicem, ale dorosłe dziecko nie jest automatycznie zobowiązane do osobistej opieki ani do każdej dopłaty za DPS. Opłatę za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej ustala się według art. 61 ustawy o pomocy społecznej, z uwzględnieniem dochodu dziecka i ustawowych progów. Jeżeli rodzic w przeszłości rażąco zaniedbywał obowiązki rodzinne, stosował przemoc, porzucił dziecko lub nie wykonywał obowiązku alimentacyjnego, dziecko może żądać zwolnienia z opłaty, zwłaszcza na podstawie art. 64 pkt 7 lub art. 64a ustawy o pomocy społecznej.

Najważniejsze jest, aby nie ograniczać się do ustnych wyjaśnień. Wniosek o zwolnienie powinien być pisemny, konkretny i poparty dowodami. W razie niekorzystnej decyzji warto pilnować 14-dniowego terminu na odwołanie.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w szczególności art. 61, art. 64, art. 64a, art. 103 ust. 2.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 87, art. 95 § 1, art. 96 § 1, art. 128, art. 129, art. 133 § 2, art. 135 § 1, art. 144^1.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 129 § 1 i § 2.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 22 kwietnia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 169/24.