Separacja a opłata za DPS rodzica – kto płaci i jak uzyskać zwolnienie

Kto jest zobowiązany do opłaty za pobyt rodzica w DPS

Podstawową regulację zawiera art. 61 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1. mieszkaniec domu,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

To oznacza, że w przypadku pobytu Pana matki w DPS obowiązek nie obciąża Pana żony jako synowej. Ustawa nie wymienia synowej ani zięcia w katalogu osób zobowiązanych. Jeżeli więc organ traktuje dochody żony jako podstawę do przypisania jej obowiązku zapłaty za Pana matkę, to co do zasady należy odróżnić dwie kwestie: kto jest stroną obowiązaną do opłaty oraz jak organ ustala sytuację dochodową osoby zobowiązanej.

Z praktyki wynika, że organ pomocy społecznej może badać sytuację gospodarstwa domowego osoby zobowiązanej, ale nie oznacza to jeszcze, że małżonek zstępnego staje się samodzielnie dłużnikiem wobec DPS. Sama odpowiedzialność ustawowa wynika z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i dotyczy wyłącznie wskazanego tam kręgu osób.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu wnosi opłatę nie więcej niż do wysokości 70% swojego dochodu. Dopiero gdy ta opłata nie pokrywa pełnego kosztu pobytu, pojawia się dalszy obowiązek po stronie osób z art. 61 ust. 1 pkt 2.

Czy separacja albo rozwód zwalniają z opłaty za DPS rodzica

Nie. Separacja, rozwód ani ustanowienie rozdzielności majątkowej nie powodują automatycznego wygaśnięcia obowiązku dziecka wobec własnego rodzica w zakresie odpłatności za DPS. Źródłem tego obowiązku nie jest ustrój majątkowy małżeński, lecz art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Separacja może jednak mieć znaczenie praktyczne. Jeżeli małżonkowie faktycznie nie prowadzą już wspólnego gospodarstwa domowego albo sąd orzekł separację, może to wpływać na ocenę Pana sytuacji bytowej, wydatków i możliwości ponoszenia odpłatności. W sprawach o zwolnienie z opłat organ powinien badać rzeczywisty stan faktyczny, a nie tylko formalne pozostawanie w małżeństwie.

Jeżeli problemem jest to, że organ bierze pod uwagę dochody żony mimo rozpadu pożycia, trzeba to wyraźnie podnieść w postępowaniu i wykazać dokumentami: adresem zamieszkania, orzeczeniem o separacji, dokumentami finansowymi, umowami najmu, rachunkami albo innymi dowodami pokazującymi, że nie ma już wspólnoty ekonomicznej lub jest ona ograniczona.

Jak ustala się odpłatność członków rodziny

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej małżonek, zstępni i wstępni wnoszą opłatę za pobyt mieszkańca w DPS zgodnie z umową zawartą z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych. Jeżeli osoby te nie wywiązują się z obowiązku, wysokość opłaty może zostać ustalona w decyzji administracyjnej.

Istotne jest to, że obecnie obowiązek odpłatności po stronie małżonka, zstępnych i wstępnych jest powiązany z kryterium dochodowym określonym w ustawie o pomocy społecznej. Szczegółowe zasady odnoszą się do dochodu osoby samotnie gospodarującej lub dochodu na osobę w rodzinie. W praktyce organ bada dochody, skład rodziny, stałe wydatki, sytuację zdrowotną i inne obciążenia finansowe.

Jeżeli w decyzji albo projekcie umowy organ opiera się na danych, które nie odpowiadają obecnej sytuacji rodzinnej, należy żądać ich skorygowania. Szczególnie ważne jest rozróżnienie między uwzględnieniem realnych kosztów wspólnego gospodarstwa a próbą przerzucenia obowiązku na osobę, której ustawa nie wymienia jako zobowiązanej.

Kiedy można uzyskać zwolnienie z opłat za DPS

Podstawą jest art. 64 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis przewiduje możliwość zwolnienia osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca DPS częściowo albo całkowicie – na jej wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Przepis wymienia przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie. Należą do nich m.in.:

• ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce,
• długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe wskutek klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych,
• utrzymywanie się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia,
• ciąża lub samotne wychowywanie dziecka,
• gdy osoba zobowiązana płaci alimenty na rzecz innych osób,
• gdy przedstawi wyrok oddalający powództwo o alimenty na rzecz mieszkańca DPS,
• gdy wykaże, że mieszkaniec DPS rażąco naruszał obowiązki rodzinne wobec osoby zobowiązanej.

To katalog otwarty w tym sensie, że organ powinien ocenić całą sytuację strony, a nie tylko mechanicznie sprawdzić jedną przesłankę. Jeżeli więc pozostaje Pan bez pracy, utrzymuje się z dochodów żony, ponosi koszty własnego utrzymania albo pozostaje w konflikcie rodzinnym związanym z obowiązkami wobec matki, może to stanowić argument za obniżeniem albo zniesieniem odpłatności.

Jak złożyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie

Wniosek składa się do organu właściwego w sprawie odpłatności – najczęściej do ośrodka pomocy społecznej lub centrum usług społecznych prowadzącego sprawę. W piśmie warto:

1. wskazać, czy wnosi Pan o zwolnienie całkowite, czy częściowe,
2. powołać art. 64 ustawy o pomocy społecznej,
3. opisać aktualną sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną,
4. wykazać, że dochodzi do nadmiernego obciążenia budżetu domowego,
5. dołączyć dokumenty potwierdzające twierdzenia.

Najczęściej przydatne będą: zaświadczenie o bezrobociu, decyzje o świadczeniach, PIT, odcinki emerytury lub renty, rachunki za mieszkanie, leki, koszty leczenia, dokumenty dotyczące separacji lub rozdzielności majątkowej, a także dowody na brak faktycznego wspólnego gospodarstwa domowego, jeżeli taka sytuacja występuje.

Po złożeniu wniosku organ przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy. Obowiązek ten wynika z art. 64 ustawy o pomocy społecznej w zw. z przepisami wykonawczymi dotyczącymi rodzinnego wywiadu środowiskowego. Warto podczas wywiadu precyzyjnie opisać miesięczne koszty życia i nie ograniczać się do samych dochodów.

Czy decyzja organu jest uznaniowa i czy można się odwołać

Tak, decyzja o zwolnieniu z opłat ma charakter uznaniowy, ale nie dowolny. Organ musi oprzeć rozstrzygnięcie na ustalonym stanie faktycznym, odnieść się do przedstawionych dokumentów i uzasadnić, dlaczego przyznał albo odmówił zwolnienia. Wymagają tego przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.

Jeżeli decyzja jest niekorzystna, przysługuje od niej odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od dnia doręczenia decyzji – zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W odwołaniu warto podnieść nie tylko trudną sytuację życiową, ale też ewentualne błędy proceduralne: pominięcie dowodów, niepełne ustalenie dochodów i wydatków, błędne założenie istnienia wspólnego gospodarstwa domowego albo nieprawidłowe utożsamienie dochodów małżonka z osobistym obowiązkiem zapłaty za teściową.

Co wynika z tego dla Pana sytuacji

W opisanym stanie faktycznym najważniejszy wniosek jest taki, że obowiązek wobec Pana matki obciąża Pana jako zstępnego, a nie Pana żonę. Sama separacja albo rozwód nie usuną Pana z kręgu osób zobowiązanych na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli jednak obecnie nie osiąga Pan własnych dochodów, pozostaje bez pracy, utrzymuje się z dochodów żony i dodatkowo małżeństwo jest w rozpadzie, to są to argumenty przemawiające za wnioskiem o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłat na podstawie art. 64 ustawy. Trzeba przy tym mocno zaakcentować, że żona nie jest osobą ustawowo zobowiązaną do finansowania pobytu Pana matki, a ewentualna ocena wspólnego budżetu nie może prowadzić do przerzucenia na nią osobistej odpowiedzialności.

Jeżeli istnieje już decyzja ustalająca odpłatność, trzeba sprawdzić jej treść, datę doręczenia i to, czy termin do odwołania jeszcze biegnie. Jeżeli decyzji jeszcze nie ma, warto działać od razu na etapie wywiadu i projektu umowy.

FAQ

Czy żona musi płacić za pobyt mojej matki w DPS?

Co do zasady nie. Synowa nie jest wymieniona w art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej jako osoba zobowiązana do ponoszenia opłat za teściową.

Czy separacja znosi obowiązek opłaty za DPS rodzica?

Nie. Obowiązek dziecka wobec własnego rodzica wynika z art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, a nie z małżeństwa.

Czy rozdzielność majątkowa coś zmienia?

Nie usuwa automatycznie obowiązku zstępnego wobec rodzica, ale może mieć znaczenie dowodowe przy ocenie sytuacji finansowej i wspólnego gospodarstwa domowego.

Jak długo mam na odwołanie od decyzji o odpłatności?

14 dni od doręczenia decyzji – zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy wnuczka też może być zobowiązana do opłat?

Tak, ponieważ wnuczka jest zstępną. Zakres obowiązku zależy jednak od konkretnej sytuacji dochodowej i decyzji organu. Zobacz także materiał: DPS przez wnuczkę.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.

2. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.