Zwolnienie z opłat za DPS

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej reguluje ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. DPS jest przeznaczony dla osób wymagających całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, jeżeli nie można zapewnić im niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania.

Pobyt w DPS jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Koszt ten jest ogłaszany co roku w wojewódzkim dzienniku urzędowym przez właściwy organ, zależnie od zasięgu domu: wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starostę albo marszałka województwa. Ogłoszona kwota stanowi podstawę do ustalenia odpłatności od następnego miesiąca po publikacji.

Ustawa wskazuje kolejność osób i podmiotów zobowiązanych do ponoszenia opłaty. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka. Następnie obowiązek może objąć małżonka, zstępnych przed wstępnymi, czyli najpierw dzieci i wnuki, a dopiero potem rodziców lub dziadków mieszkańca. Na końcu różnicę pokrywa gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Rodzina nie płaci, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Osoby niewymienione w ustawie, na przykład dalsi krewni albo osoby obce, mogą dobrowolnie partycypować w kosztach, ale nie można ich do tego zmusić na podstawie art. 61 ustawy.

Ile może zapłacić mieszkaniec i rodzina?

Mieszkaniec DPS wnosi opłatę w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli jego emerytura, renta lub inne dochody nie wystarczają na pokrycie pełnego kosztu pobytu, organ bada możliwość obciążenia osób z rodziny.

Małżonek, zstępni i wstępni mogą zostać obciążeni opłatą tylko wtedy, gdy ich dochód przekracza ustawowy próg. W przypadku osoby samotnie gospodarującej dochód musi być wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. W przypadku osoby w rodzinie dochód na osobę w rodzinie musi być wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

Aktualnie, według kryteriów obowiązujących od 1 stycznia 2025 r., kryterium dochodowe wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 823 zł dla osoby w rodzinie. Oznacza to, że próg 300% wynosi 3030 zł dla osoby samotnej oraz 2469 zł na osobę w rodzinie. Po wniesieniu opłaty zobowiązanemu musi pozostać co najmniej ta kwota.

Przykładowo: jeżeli córka mieszkańca DPS jest osobą samotnie gospodarującą i ma dochód 3400 zł, maksymalna opłata nie powinna spowodować, że pozostanie jej mniej niż 3030 zł. Jeżeli natomiast dochód na osobę w jej rodzinie nie przekracza 2469 zł, co do zasady nie powinna zostać obciążona opłatą na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy.

Umowa z OPS albo decyzja administracyjna

W praktyce opłata członka rodziny jest często ustalana w umowie zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej. Nie należy jednak podpisywać umowy automatycznie, jeżeli kwota nie odpowiada rzeczywistym możliwościom finansowym albo organ nie uwzględnił aktualnej sytuacji rodzinnej.

Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy albo nie współpracuje przy ustalaniu odpłatności, organ może ustalić opłatę w drodze decyzji administracyjnej, z uwzględnieniem ustawowych ograniczeń dochodowych. W razie niewywiązywania się z obowiązku opłatę zastępczo wnosi gmina, ale może następnie dochodzić zwrotu poniesionych wydatków.

Ważne jest odróżnienie dwóch sytuacji: ustalenia samego obowiązku zapłaty oraz zwolnienia z ustalonej opłaty. Dochód decyduje o tym, czy i w jakiej granicy dana osoba może zostać obciążona. Natomiast choroba, bezrobocie, samotne wychowywanie dziecka, inne koszty utrzymania czy rażące zaniedbania ze strony mieszkańca DPS mogą mieć znaczenie przy wniosku o zwolnienie.

Kiedy można uzyskać zwolnienie z opłaty za DPS?

Osoba wnosząca opłatę albo obowiązana do jej wnoszenia może złożyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt mieszkańca w DPS. Podstawą jest art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zwolnienie następuje po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego i ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ musi ocenić całą sytuację, ale nie każde pogorszenie finansów automatycznie prowadzi do pełnego zwolnienia.

Ustawa wymienia przykładowe przesłanki zwolnienia. Są to między innymi: ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w DPS, ośrodku wsparcia lub innej placówce; długotrwała choroba; bezrobocie; niepełnosprawność; śmierć członka rodziny; straty materialne spowodowane zdarzeniem losowym; utrzymywanie się małżonków, zstępnych lub wstępnych z jednego świadczenia albo wynagrodzenia; ciąża albo samotne wychowywanie dziecka.

Obecne brzmienie art. 64 jest szersze niż w czasie pierwotnej publikacji artykułu. Przepis obejmuje także sytuacje, w których osoba obowiązana lub jej rodzic przebywała w pieczy zastępczej albo placówce opiekuńczo-wychowawczej na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej mieszkańcowi DPS, przedstawiono wyrok oddalający powództwo alimentacyjne mieszkańca wobec osoby zobowiązanej albo wykazano rażące naruszenie przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem zobowiązanego.

Katalog z art. 64 jest otwarty, ponieważ ustawodawca używa zwrotu „w szczególności”. Można więc powoływać się również na inne okoliczności, na przykład wysokie koszty leczenia, rehabilitacji, najmu, utrzymania dzieci, zadłużenie niezawinione, nagłą utratę dochodu albo trwały konflikt rodzinny połączony z wieloletnim brakiem wsparcia ze strony rodzica.

Całkowite zwolnienie z mocy art. 64a

Odrębnie należy traktować art. 64a ustawy o pomocy społecznej. W określonych przypadkach organ nie tylko może, ale powinien całkowicie zwolnić osobę zobowiązaną z opłaty. Dotyczy to sytuacji, gdy osoba ta przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad nią i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona, albo prawomocne orzeczenie o skazaniu mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę tej osoby lub wskazanych w ustawie osób bliskich, chyba że skazanie uległo zatarciu.

Takie zwolnienie obejmuje również zstępnych osoby zwolnionej. W praktyce oznacza to, że jeżeli dorosłe dziecko zostanie całkowicie zwolnione na podstawie art. 64a, organ nie powinien przerzucać tej samej opłaty na jego dzieci tylko dlatego, że są wnukami mieszkańca DPS.

Co zrobić po odmowie zwolnienia z opłaty?

Jeżeli organ odmówił całkowitego albo częściowego zwolnienia z opłaty, należy sprawdzić, czy rozstrzygnięcie ma formę decyzji administracyjnej. Od decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, składane za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji.

W odwołaniu warto wskazać, że organ nieprawidłowo ustalił dochód, pominął wydatki konieczne, nie uwzględnił zmiany sytuacji życiowej, nie przeprowadził pełnego rodzinnego wywiadu środowiskowego albo nie wyjaśnił, dlaczego odmówił zwolnienia mimo wystąpienia szczególnych okoliczności. Jeżeli decyzja ma lakoniczne uzasadnienie, także należy to podnieść.

Jeżeli sytuacja finansowa zmieniła się już po wydaniu wcześniejszej decyzji albo podpisaniu umowy, można złożyć nowy wniosek o zwolnienie lub zmianę wysokości opłaty. Dotyczy to zwłaszcza utraty pracy, przejścia na emeryturę, choroby, wzrostu kosztów leczenia, narodzin dziecka, rozwodu, śmierci osoby pomagającej w utrzymaniu rodziny albo innych zdarzeń, które realnie zmniejszają możliwości płatnicze.

Jak sądy oceniają odmowę zwolnienia?

W orzecznictwie podkreśla się, że decyzja o zwolnieniu na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej jest decyzją uznaniową, ale nie dowolną. Organ musi zebrać materiał dowodowy, rozważyć argumenty strony i wyjaśnić, dlaczego przyjął określony zakres zwolnienia albo odmówił zwolnienia.

W wyroku z dnia 26 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, sygn. II SA/Ol 523/17, wskazał, że „decyzja na podstawie art. 64 u.p.s. ma charakter uznaniowy, a w związku z tym organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania zwolnienia. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty (...) dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 k.p.a.”.

Podobnie WSA w Warszawie w wyroku z dnia 17 sierpnia 2017 r., sygn. I SA/Wa 741/17, wyjaśnił, że obowiązek zstępnego zależy od sytuacji dochodowej, natomiast okoliczności rodzinne i majątkowe mogą uzasadniać zwolnienie z opłaty. Sąd zaznaczył też, że zwrot „w szczególności” oznacza przykładowy, a nie zamknięty katalog podstaw zwolnienia.

Jak przygotować wniosek o zwolnienie z opłaty?

Wniosek powinien zawierać dane osoby zobowiązanej, wskazanie decyzji lub umowy dotyczącej odpłatności, żądanie całkowitego albo częściowego zwolnienia oraz uzasadnienie. Najważniejsze jest dołączenie dowodów, ponieważ organ opiera się na dokumentach i wywiadzie środowiskowym.

Przydatne mogą być w szczególności: zaświadczenia o zarobkach, decyzje emerytalne lub rentowe, dokumenty potwierdzające utratę pracy, rachunki za leczenie i rehabilitację, umowa najmu, potwierdzenia opłat mieszkaniowych, dokumenty dotyczące kredytów i alimentów, orzeczenie o niepełnosprawności, dokumentacja medyczna, akty stanu cywilnego oraz orzeczenia sądowe dotyczące relacji rodzinnych.

Jeżeli organ odmówił, a Pani dochody rzeczywiście spadły i nie pozwalają na dalszą dopłatę 800 zł miesięcznie bez naruszenia minimum chronionego ustawą albo bez zagrożenia podstawowych potrzeb rodziny, warto wnieść odwołanie. Trzeba w nim pokazać konkretny budżet domowy: dochód, liczbę osób w rodzinie, stałe koszty i kwotę pozostającą po ewentualnej opłacie.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 8, art. 54, art. 60, art. 61, art. 64, art. 64a i art. 103.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz.U. 2024 poz. 1044.
• Informacja Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o kryteriach dochodowych w pomocy społecznej: kryteria przyznawania świadczeń.
• Wyrok WSA w Olsztynie z dnia 26 września 2017 r., II SA/Ol 523/17.
• Wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2017 r., I SA/Wa 741/17.