Koszty pobytu w DPS po ubezwłasnowolnieniu rodzica

Kto płaci za pobyt osoby ubezwłasnowolnionej w DPS?

Jeżeli ojciec przebywa w domu pomocy społecznej na podstawie decyzji administracyjnej, stosuje się ustawę o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 tej ustawy opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej ponoszą w określonej kolejności: mieszkaniec domu, następnie jego małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Osoby z dalszej kolejności nie płacą, jeżeli mieszkaniec sam pokrywa pełny koszt pobytu.

W praktyce oznacza to, że w pierwszej kolejności uwzględnia się emeryturę, rentę, zasiłek stały lub inne dochody ojca. Mieszkaniec DPS ponosi opłatę do wysokości 70% swojego dochodu, ale nie więcej niż pełny koszt utrzymania w placówce. Jeżeli jego dochód nie wystarcza na pokrycie całej opłaty, organ pomocy społecznej może badać sytuację osób najbliższych.

Aktualnie, przy ocenie możliwości ponoszenia opłat przez rodzinę, znaczenie ma próg 300% kryterium dochodowego z pomocy społecznej. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Oznacza to odpowiednio 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 2469 zł na osobę w rodzinie. Po wniesieniu opłaty dochód osoby zobowiązanej nie może spaść poniżej tych wartości.

Czy syn i jego żona muszą przedstawić zaświadczenia o dochodach?

Syn mieszkańca DPS jest zstępnym, a więc należy do ustawowego kręgu osób, których sytuacja finansowa może być badana, jeżeli dochód ojca nie pokrywa pełnego kosztu pobytu. Organ może więc zwrócić się o dokumenty dotyczące dochodów, wydatków i sytuacji rodzinnej, aby ustalić, czy istnieje realna możliwość dopłaty.

Żona syna nie jest zstępnym ojca i nie staje się z tego powodu osobą bezpośrednio zobowiązaną do zapłaty za pobyt teścia. Jeżeli jednak małżonkowie wspólnie mieszkają i gospodarują, dochód żony może być uwzględniany przy wyliczaniu dochodu na osobę w rodzinie syna. Dlatego urząd może pytać o sytuację całego gospodarstwa domowego, choć ewentualna opłata powinna być ustalana wobec osoby ustawowo zobowiązanej.

Nie należy zatem automatycznie odmawiać złożenia dokumentów. Lepiej przedstawić pełną sytuację: liczbę osób w rodzinie, koszty utrzymania, kredyty, leczenie, alimenty, niepełnosprawność, bezrobocie albo inne stałe obciążenia. To właśnie te okoliczności mogą przesądzić, że opłata nie zostanie nałożona albo zostanie ustalona w niższej wysokości.

Ubezwłasnowolnienie a opiekun prawny mieszkańca DPS

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba pełnoletnia może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu sąd opiekuńczy ustanawia dla niej opiekuna.

Opiekun prawny działa w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej, zarządza jej sprawami i majątkiem, a w ważniejszych sprawach powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Opiekun powinien wykorzystywać dochody i majątek podopiecznego przede wszystkim na jego utrzymanie, leczenie i opiekę. Nie oznacza to jednak, że opiekun prawny, zwłaszcza osoba obca lub pracownik placówki, płaci za pobyt mieszkańca z własnych pieniędzy.

Sam fakt, że opiekunem została pracownica placówki, nie zmienia ustawowej kolejności odpłatności. Jeżeli rodzina ma zastrzeżenia do sposobu sprawowania opieki, może zwrócić się do sądu opiekuńczego z pismem o sprawdzenie wykonywania opieki, wgląd w sprawozdania opiekuna albo zmianę opiekuna, jeśli wymaga tego dobro osoby ubezwłasnowolnionej.

Jak organ ustala dopłatę rodziny do DPS?

Wysokość opłaty członków rodziny ustala się zasadniczo w drodze umowy zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych. Organ powinien brać pod uwagę dochody i realne możliwości osoby zobowiązanej. Jeżeli kilka osób należy do kręgu zobowiązanych, opłata może być ustalana z uwzględnieniem ich liczby i sytuacji.

Jeżeli osoba zobowiązana odmawia podpisania umowy albo nie współpracuje przy ustalaniu sytuacji dochodowej, sprawa może zakończyć się decyzją administracyjną. Od takiej decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, co do zasady w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał.

W postępowaniu warto pilnować, aby organ prawidłowo ustalił dochód, liczbę osób w rodzinie, stałe koszty utrzymania, koszty leczenia i wszystkie osoby potencjalnie zobowiązane. Jeżeli pismo z urzędu jest niejasne, należy poprosić o wskazanie podstawy prawnej żądania dokumentów i zakresu danych, których organ oczekuje.

Kiedy można ubiegać się o zwolnienie z opłat?

Osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty za DPS. Podstawą jest przede wszystkim art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten pozwala uwzględnić m.in. długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, śmierć członka rodziny, zdarzenia losowe, samotne wychowywanie dziecka, ciążę, utrzymywanie rodziny z jednego świadczenia lub konieczność ponoszenia opłat za pobyt innych bliskich w placówkach.

Ważne znaczenie mają także sytuacje rodzinne z przeszłości. Jeżeli rodzic rażąco naruszał obowiązki rodzinne, nie łożył na dziecko, stosował przemoc, zaniedbywał rodzinę albo istnieją orzeczenia dotyczące pozbawienia władzy rodzicielskiej lub oddalenia powództwa o alimenty, należy powołać te okoliczności i dołączyć dokumenty. W określonych przypadkach art. 64a ustawy przewiduje obowiązkowe zwolnienie z opłaty.

Wniosek o zwolnienie powinien być konkretny. Należy wskazać, czy żąda się zwolnienia całkowitego, częściowego czy czasowego, opisać sytuację finansową i rodzinną oraz dołączyć dokumenty: decyzje, orzeczenia, rachunki za leczenie, zaświadczenia o dochodach, dokumenty dotyczące bezrobocia, niepełnosprawności, alimentów, kredytów lub innych obciążeń.

DPS, prywatny dom opieki i ZOL - to nie zawsze te same zasady

Opisane wyżej zasady dotyczą domu pomocy społecznej, czyli placówki działającej w systemie pomocy społecznej. Jeżeli rodzic przebywa w prywatnym domu opieki na podstawie umowy cywilnej, trzeba sprawdzić, kto podpisał umowę i jakie zobowiązania w niej przyjął. Sama więź rodzinna nie zawsze oznacza odpowiedzialność za prywatną umowę placówki.

Inne reguły obowiązują także w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub pielęgnacyjno-opiekuńczym finansowanym ze środków publicznych. Tam pacjent ponosi opłatę za wyżywienie i zakwaterowanie według przepisów ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, a nie według pełnych zasad odpłatności za DPS. Dlatego przed oceną obowiązków rodziny trzeba ustalić, z jaką placówką mamy do czynienia.

FAQ

Czy ubezwłasnowolnienie rodzica zwalnia dziecko z opłat za DPS?

Nie. Ubezwłasnowolnienie wpływa na sposób reprezentowania rodzica i zarządzania jego sprawami, ale nie zmienia kolejności osób zobowiązanych do odpłatności za DPS. Jeżeli dochody mieszkańca nie wystarczają, organ może badać sytuację dziecka jako zstępnego.

Czy opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej płaci za DPS z własnych środków?

Co do zasady nie. Opiekun zarządza sprawami i majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej, ale nie staje się przez to prywatnym dłużnikiem placówki ani gminy. Odpłatność ustala się według ustawy o pomocy społecznej albo według umowy, jeżeli chodzi o placówkę prywatną.

Czy urząd może żądać dochodów żony syna mieszkańca DPS?

Może żądać informacji potrzebnych do ustalenia sytuacji gospodarstwa domowego, jeżeli syn mieszka i gospodaruje wspólnie z żoną. Żona nie jest jednak zstępną mieszkańca DPS, więc sama więź małżeńska z synem nie czyni jej osobą bezpośrednio zobowiązaną do opłaty za teścia.

Co zrobić, gdy nie stać mnie na dopłatę do DPS rodzica?

Należy przedstawić organowi pełną dokumentację dochodów, wydatków i sytuacji rodzinnej oraz rozważyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty. Warto powołać chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, samotne wychowywanie dziecka, inne obowiązki alimentacyjne lub trudne relacje rodzinne, jeżeli są udokumentowane.

Czy od decyzji o opłacie za DPS można się odwołać?

Tak. Jeżeli organ wyda decyzję administracyjną ustalającą opłatę, można wnieść odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, zwykle w terminie 14 dni od doręczenia decyzji. W odwołaniu trzeba wskazać, jakie ustalenia są błędne i dołączyć dokumenty potwierdzające sytuację finansową lub podstawy zwolnienia.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji syn mieszkańca DPS może zostać wezwany do przedstawienia dokumentów dochodowych, jeżeli dochód ojca nie pokrywa pełnego kosztu pobytu. Dochód żony syna może być istotny przy ustalaniu dochodu na osobę w rodzinie, ale nie oznacza to automatycznie, że żona jest osobą bezpośrednio zobowiązaną do zapłaty za teścia.

Ubezwłasnowolnienie ojca i ustanowienie opiekuna prawnego nie przerzuca kosztów na opiekuna. Opiekun powinien dbać o sprawy majątkowe ojca, lecz opłaty za DPS ustala się według ustawowej kolejności oraz możliwości finansowych osób zobowiązanych.

Jeżeli organ chce ustalić dopłatę, warto aktywnie uczestniczyć w postępowaniu, przedstawić dokumenty i w razie potrzeby złożyć wniosek o zwolnienie z opłaty. Od niekorzystnej decyzji można się odwołać.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 61, art. 64, art. 64a i art. 103 - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639.
2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz.U. 2024 poz. 1044.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, przepisy o opiece - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
5. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w szczególności art. 18 - Dz.U. 2004 nr 210 poz. 2135.