Zwrot 500+ po latach – kiedy następuje przedawnienie?

Kiedy zwrot 500+ lub 800+ się przedawnia?

Kluczowe znaczenie ma art. 25 ust. 4 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przepis stanowi, że należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stała się ostateczna.

To oznacza, że w typowej sprawie 3-letni termin nie biegnie od dnia wypłaty świadczenia, lecz dopiero od chwili, gdy istnieje już ostateczna decyzja administracyjna nakazująca zwrot. Jeżeli więc świadczenie było wypłacane w 2019 r., ale decyzja o zwrocie została wydana później i stała się ostateczna dopiero niedawno, samo powołanie się na to, że „minęło już kilka lat”, zwykle nie wystarczy.

Inaczej mówiąc: najpierw organ musi skutecznie ustalić, że świadczenie było nienależnie pobrane, a dopiero potem zaczyna biec termin przedawnienia samej należności do zwrotu.

Co jest nienależnie pobranym świadczeniem?

Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wynika z art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Chodzi przede wszystkim o świadczenie wypłacone mimo braku prawa do niego, w szczególności gdy pobierający był obowiązany poinformować organ o zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia, a tego nie zrobił, albo gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych informacji.

W praktyce organ powinien dokładnie wykazać, z jakiego powodu uznaje świadczenie za nienależnie pobrane, za jaki okres i w jakiej kwocie. Sama informacja, że „świadczenie wypłacono bez podstawy”, nie powinna kończyć sprawy. W decyzji muszą znaleźć się ustalenia faktyczne, podstawa prawna i wyliczenie kwoty.

Jaki termin ma organ na wydanie decyzji o zwrocie?

Tu trzeba odróżnić przedawnienie należności od terminu, w którym organ może jeszcze wydać decyzję.

W poprzednim stanie prawnym art. 25 ust. 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przewidywał, że decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie wydaje się, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.

Po zmianach obowiązujących od 1 stycznia 2022 r. ten termin został skrócony do 2 lat. Jednak nie każda sprawa podlega nowym zasadom. W wielu przypadkach nadal stosuje się przepisy dotychczasowe.

Dlaczego w starszych sprawach nadal może obowiązywać 10 lat?

Znaczenie mają przepisy przejściowe ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw. Zgodnie z art. 20 ust. 2 tej ustawy sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze przyznane przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych. Z kolei zgodnie z art. 20 ust. 3 sprawy realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego za okres do dnia 31 maja 2022 r. również są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.

Jeżeli więc sprawa dotyczy świadczeń za 2019 r., bardzo często organ nadal może stosować dawny model, czyli:

Dlatego w sprawie dotyczącej okresu od lipca do grudnia 2019 r. nie można automatycznie przyjąć, że roszczenie jest przedawnione. Najpierw trzeba ustalić, czy organ wydał decyzję w terminie wynikającym z przepisów mających zastosowanie właśnie do tej konkretnej sprawy.

Czy pismo z urzędu oznacza już obowiązek zapłaty?

Nie zawsze. Trzeba odróżnić zwykłe zawiadomienie, wezwanie do złożenia wyjaśnień albo informację o wszczęciu postępowania od decyzji administracyjnej. Dopiero decyzja ustalająca kwotę nienależnie pobranego świadczenia i nakazująca zwrot otwiera drogę do liczenia 3-letniego przedawnienia z art. 25 ust. 4 ustawy.

Jeżeli otrzymał Pan tylko pismo informacyjne albo zawiadomienie o prowadzonym postępowaniu, to przedawnienie należności jeszcze nie biegnie, bo nie ma ostatecznej decyzji. Z drugiej strony już na tym etapie warto złożyć wyjaśnienia i dowody, jeżeli organ błędnie ustalił stan faktyczny.

Co można podnieść w odwołaniu?

Jeżeli została wydana decyzja o zwrocie, odwołanie wnosi się na zasadach określonych w art. 127 § 1 i art. 129 § 1 oraz § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Co do zasady odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał.

W zależności od stanu faktycznego można podnosić m.in.:

• błędne ustalenie, że świadczenie było nienależnie pobrane,
• brak wykazania, że strona miała obowiązek zgłoszenia określonej zmiany,
• nieprawidłowe ustalenie okresu i kwoty do zwrotu,
• wydanie decyzji po upływie terminu dopuszczalnego dla jej wydania,
• naruszenie przepisów postępowania, np. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdy organ nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego i nie ocenił całego materiału dowodowego.

Jeżeli organ drugiej instancji utrzyma decyzję w mocy, możliwe jest wniesienie skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Termin do wniesienia skargi wynosi co do zasady 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia organu odwoławczego – art. 53 § 1 tej ustawy.

Czy da się rozłożyć zwrot na raty albo uzyskać umorzenie?

Tak, w części spraw możliwe jest ubieganie się o ulgę w spłacie należności, ale zależy to od treści decyzji, praktyki organu i konkretnej sytuacji rodzinnej oraz majątkowej. Sama ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przewiduje możliwość umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia – na zasadach wynikających z art. 25 ust. 10 tej ustawy.

Nie jest to jednak rozwiązanie automatyczne. Trzeba wykazać, że zachodzą szczególne okoliczności, np. trudna sytuacja materialna, zdrowotna lub rodzinna. Wniosek warto poprzeć dokumentami: dochodami, kosztami leczenia, informacjami o liczbie osób na utrzymaniu czy zadłużeniu.

Podobne problemy pojawiają się także przy innych świadczeniach rodzinnych, np. gdy organ żąda zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego jako nienależnie pobrane fundusz.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest to, że przedawnienie zwrotu 500+ lub 800+ co do zasady liczy się od ostatecznej decyzji o zwrocie, a nie od daty wypłaty świadczenia. Jeżeli sprawa dotyczy świadczeń z 2019 r., organ może nadal działać, zwłaszcza gdy stosuje się przepisy przejściowe i dawny 10-letni termin na wydanie decyzji.

Dlatego przed uznaniem, że „sprawa już się przedawniła”, trzeba sprawdzić: jaki organ prowadzi sprawę, za jaki dokładnie okres żąda zwrotu, czy wydano już decyzję, kiedy została doręczona i które przepisy przejściowe mają zastosowanie. To właśnie od tych szczegółów zależy, czy odwołanie ma realne szanse powodzenia.

FAQ

Czy 500+ i 800+ to na potrzeby zwrotu to samo świadczenie?

Tak. Chodzi o to samo świadczenie wychowawcze z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zmieniła się wysokość świadczenia, ale zasady dotyczące nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu nadal odnoszą się do tego samego świadczenia.

Czy samo pismo z urzędu przerywa albo rozpoczyna bieg przedawnienia?

Samo pismo informacyjne nie rozpoczyna 3-letniego terminu z art. 25 ust. 4 ustawy. Termin ten liczy się od dnia, w którym decyzja ustalająca zwrot stała się ostateczna.

Ile mam czasu na odwołanie od decyzji o zwrocie?

Co do zasady 14 dni od dnia doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy urząd zawsze może żądać zwrotu po wielu latach?

Nie zawsze. Trzeba ocenić, czy decyzja została wydana w terminie dopuszczonym przez ustawę oraz jakie przepisy przejściowe stosuje się do danej sprawy. W części spraw organ działa zbyt późno albo błędnie kwalifikuje świadczenie jako nienależnie pobrane.

Źródła

1. Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Dz.U. 2016 poz. 195.

2. Ustawa z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk i treść przepisów przejściowych.

3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, Dz.U. z późn. zm.

4. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z późn. zm.