Nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego

Kiedy świadczenie z funduszu alimentacyjnego staje się nienależnie pobrane?

Podstawą jest art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przepis ten definiuje „nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego”. Dla opisanej sytuacji najważniejszy jest art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy, zgodnie z którym za nienależnie pobrane uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty — do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

W praktyce oznacza to, że problem nie dotyczy tylko tego, za jaki okres dłużnik zapłacił alimenty, ale przede wszystkim kiedy wpłata nastąpiła i czy w tym samym czasie były pobierane świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Jeżeli tak, organ zwykle bada, czy pieniądze nie powinny najpierw pokryć należności funduszu.

To dlatego argument: „to były stare zaległości, a nie pieniądze za miesiące opłacane przez fundusz” nie zawsze wystarcza. Ustawa posługuje się bowiem mechanizmem ustawowej kolejności zaspokojenia, a nie swobodnym zaliczeniem wpłaty przez wierzyciela.

Dlaczego liczy się kolejność rozliczania wpłat od dłużnika?

Zasadę tę reguluje art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jeżeli osoba uprawniona pobiera świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to z kwoty uzyskanej od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności zaspokaja się należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, następnie należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych, a dopiero później należności wierzyciela alimentacyjnego.

To oznacza, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu pieniądze od dłużnika nie powinny najpierw trafiać „na rękę” wierzyciela tak, jakby funduszu nie było. Z punktu widzenia ustawy w pierwszej kolejności chronione są kwoty już wypłacone przez państwo.

Jeżeli chcesz porównać tę sytuację z problemem dochodowym przy świadczeniach, zobacz także: fundusz a kryterium.

Czy ma znaczenie, że wpłata dotyczyła starych zaległości?

Najczęściej nie ma to decydującego znaczenia. W aktualnym stanie prawnym kluczowe jest to, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu osoba uprawniona otrzymała zaległe albo bieżące alimenty niezgodnie z kolejnością z art. 28 ustawy.

Takie podejście potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 12 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr/554/14, wskazano, że z prawnego punktu widzenia obojętne jest, za jaki okres wierzyciel chciałby zaliczyć otrzymaną wpłatę, skoro ustawa sama narzuca kolejność zaspokojenia należności.

Dlatego sama okoliczność, że dłużnik wpłacił zaległość z lat, w których fundusz akurat nie wypłacał świadczeń, nie zawsze wystarczy do obrony. Organ zbada, czy wpłata nastąpiła w okresie pobierania świadczeń i czy naruszono kolejność z art. 28 ustawy. Dopiero analiza konkretnych dat może pokazać, czy decyzja organu jest prawidłowa.

Co jeśli dłużnik przelał pieniądze bezpośrednio na konto?

Z punktu widzenia organu to zwykle nie poprawia sytuacji. Jeżeli wpłata nastąpiła bezpośrednio do wierzyciela alimentacyjnego, a w tym czasie były wypłacane świadczenia z funduszu, organ może przyjąć, że doszło do otrzymania alimentów niezgodnie z ustawową kolejnością.

W praktyce oznacza to, że bezpośredni przelew od byłego małżonka nie „omija” reguł z art. 28 ustawy. Przeciwnie — często właśnie wywołuje problem nienależnie pobranego świadczenia. Zgłoszenie wpłaty do komornika i organu jest prawidłowym działaniem, ale samo zgłoszenie nie wyłącza automatycznie obowiązku zwrotu.

Jeżeli świadczenia z funduszu nadal są pobierane, warto też pamiętać, że sytuacja zarobkowa uprawnionego lub dziecka może wpływać na inne elementy sprawy. Pokrewny temat opisuje artykuł: fundusz hub.

Czy oddanie pieniędzy dłużnikowi coś zmieni?

Co do zasady nie usuwa to skutków prawnych wobec funduszu. Jeżeli organ ustali, że w czasie pobierania świadczeń z funduszu doszło do otrzymania alimentów niezgodnie z art. 28 ustawy, późniejszy zwrot pieniędzy dłużnikowi zwykle nie zmienia faktu, że wpłata już nastąpiła.

W postępowaniu administracyjnym organ bada przede wszystkim, czy wystąpiła przesłanka z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, a nie to, co później zrobiono z przekazaną kwotą. Dobrowolne oddanie pieniędzy byłemu małżonkowi może wręcz dodatkowo skomplikować rozliczenia i relacje dowodowe.

Jeżeli sprawa dotyczy też wcześniejszych należności wobec państwa, przydatny może być materiał o tym, czym jest zadłużenie wobec funduszu.

Czy po zakończeniu pobierania świadczeń sytuacja wygląda inaczej?

Tak, ale tylko częściowo. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, po zaprzestaniu wypłaty świadczeń z funduszu komornik zaspokaja najpierw należności wierzyciela alimentacyjnego do wysokości zasądzonych miesięcznie świadczeń, a dopiero potem należności funduszu alimentacyjnego i pozostałe należności.

To oznacza, że po zakończeniu pobierania funduszu część bieżących alimentów może trafiać najpierw do wierzyciela. Nie znaczy to jednak, że każda późniejsza wpłata całkowicie omija dług wobec funduszu. Nadal obowiązuje ustawowa kolejność z art. 28 ust. 2 i dalsze rozliczenie zależy od wysokości długu oraz charakteru wpłaty.

Czy organ zawsze może żądać zwrotu?

Nie zawsze. Trzeba odróżnić świadczenie nienależne od świadczenia nienależnie pobranego. W orzecznictwie podkreśla się, że obowiązek zwrotu nie powinien być oparty wyłącznie na mechanicznym stwierdzeniu wpłaty, lecz musi uwzględniać również okoliczności sprawy, w tym pouczenia i stan świadomości osoby pobierającej świadczenie.

W wyroku WSA w Poznaniu z 24 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Po 782/12, wskazano, że nie można automatycznie utożsamiać nienależnego świadczenia z nienależnie pobranym świadczeniem. Wcześniej podobnie wypowiadał się WSA w Poznaniu w wyroku z 24 listopada 2011 r., sygn. II SA/Po 867/11.

W praktyce warto więc sprawdzić:

• czy decyzja przyznająca świadczenia zawierała jasne pouczenie o obowiązku informowania o otrzymaniu alimentów od dłużnika,
• czy organ prawidłowo ustalił datę wpłaty i okres pobierania funduszu,
• czy kwota żądanego zwrotu nie przekracza wysokości alimentów otrzymanych w okresie pobierania świadczeń,
• czy wpłata rzeczywiście pochodziła od dłużnika alimentacyjnego i miała charakter alimentacyjny.

Jakie dokumenty warto sprawdzić przed odwołaniem?

Przed oceną decyzji warto zgromadzić komplet dokumentów:

Jak bronić się przed błędną decyzją?

Jeżeli decyzja została już wydana, trzeba sprawdzić pouczenie o środkach zaskarżenia. Co do zasady od decyzji organu pierwszej instancji przysługuje odwołanie na podstawie art. 127 § 1 i art. 129 § 1-2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego. Odwołanie wnosi się do organu wyższego stopnia za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.

W odwołaniu warto podnieść tylko te argumenty, które da się udokumentować, np.:

• błędne ustalenie daty wpłaty,
• błędne wyliczenie kwoty do zwrotu,
• brak albo nieczytelność pouczenia w decyzji przyznającej świadczenie,
• niepełne ustalenie, czy wpłata rzeczywiście została otrzymana w okresie pobierania świadczeń,
• naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego przez niewyjaśnienie całego stanu faktycznego.

Jeżeli decyzja stanie się ostateczna, a nadal budzi istotne zastrzeżenia, w konkretnej sprawie może być też potrzebna analiza podstaw do skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego. To jednak zależy od treści decyzji i przebiegu postępowania.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać rozliczenie wpłat od dłużnika alimentacyjnego i kiedy pojawia się ryzyko zwrotu świadczeń.

FAQ

Czy każda wpłata od dłużnika oznacza obowiązek zwrotu funduszu?

Nie zawsze. Organ powinien ustalić, czy wpłata została otrzymana w okresie pobierania świadczeń z funduszu oraz czy zachodzi przesłanka z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Czy ma znaczenie, że od razu zgłosiłam wpłatę do komornika i do urzędu?

Tak, to ważna okoliczność i świadczy o rzetelnym zachowaniu. Nie wyłącza jednak automatycznie obowiązku zwrotu. Może natomiast mieć znaczenie przy ocenie pouczeń, dobrej wiary i prawidłowości postępowania organu.

Czy mogę w odwołaniu powołać się na to, że były to stare zaległe alimenty?

Można to wskazać, ale sam ten argument zwykle nie wystarcza. Trzeba dodatkowo wykazać np. błąd w ustaleniu okresu pobierania świadczeń, wadliwe wyliczenie zwrotu albo braki w pouczeniu.

Ile mam czasu na odwołanie od decyzji?

Co do zasady 14 dni od dnia doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. Warto sprawdzić pouczenie w konkretnej decyzji.

Czy po zakończeniu pobierania funduszu dłużnik może płacić bezpośrednio mnie?

To zależy od stanu zadłużenia i sposobu egzekucji. Po zakończeniu pobierania świadczeń zmienia się kolejność zaspokojenia na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy, ale nie oznacza to pełnej dowolności rozliczeń.

Źródła

• Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w szczególności art. 2 pkt 7 lit. d oraz art. 28.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 127 § 1 oraz art. 129 § 1-2.
• Wyrok WSA we Wrocławiu z 12 lutego 2015 r., IV SA/Wr/554/14.
• Wyrok WSA w Poznaniu z 24 listopada 2011 r., II SA/Po 867/11.
• Wyrok WSA w Poznaniu z 24 stycznia 2013 r., II SA/Po 782/12.