Brak kontaktu z dorosłym dzieckiem a alimenty

Czy brak kontaktu z dorosłym dzieckiem pozwala przestać płacić alimenty?

Sam brak kontaktu z pełnoletnim dzieckiem nie jest wystarczającą podstawą do jednostronnego zaprzestania płacenia alimentów. Jeżeli obowiązek alimentacyjny został ustalony wyrokiem sądu, ugodą sądową albo innym tytułem wykonawczym, rodzic powinien płacić alimenty do czasu, aż obowiązek zostanie zmieniony albo uchylony w odpowiednim trybie.

Inaczej mówiąc: nie decyduje sam fakt, że dziecko ma 21 lat, mieszka za granicą i nie utrzymuje relacji z ojcem. Najważniejsze jest to, czy dziecko nadal nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, czy uczy się realnie, czy pracuje lub może pracować, jaki jest stan zdrowia dziecka oraz czy dalsze alimenty nie powodują nadmiernego uszczerbku po stronie rodzica.

Brak kontaktu może mieć znaczenie pomocnicze, zwłaszcza gdy dziecko nie przekazuje żadnych informacji o nauce, pracy, adresie i sytuacji życiowej. Nie zastępuje jednak dowodów dotyczących samodzielności dziecka. Podobny problem od drugiej strony opisuje lustrzany case dotyczący alimentów mimo braku relacji z ojcem.

Kiedy można żądać uchylenia alimentów na pełnoletnie dziecko?

Podstawą pozwu jest zwykle art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli zmiana stosunków po wydaniu poprzedniego orzeczenia albo zawarciu ugody. W praktyce chodzi o wykazanie, że od czasu poprzedniego rozstrzygnięcia zmieniła się sytuacja dziecka, rodzica albo obu stron.

Rodzice mają obowiązek alimentacyjny wobec dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Nie ma jednak zasady, że alimenty trwają do konkretnego wieku, do końca studiów albo bezterminowo. Dorosłe dziecko powinno wykazywać realne starania o usamodzielnienie się. Jeżeli nie uczy się, nie pracuje, nie szuka zatrudnienia albo przedłuża naukę w sposób pozorny, może to przemawiać za uchyleniem alimentów.

Rodzic może też powoływać się na nadmierny uszczerbek po swojej stronie. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy jego stan zdrowia, dochody, koszty utrzymania albo obowiązki wobec innych osób powodują, że dalsze płacenie dotychczasowych alimentów jest obiektywnie zbyt obciążające.

W szczególnych sytuacjach można również analizować, czy żądanie alimentów nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ten argument wymaga jednak ostrożności. Sam chłód w relacji rodzinnej zwykle nie wystarczy; znaczenie mogą mieć dopiero wyjątkowo rażące zachowania uprawnionego, oceniane razem z całością sprawy.

Dlaczego nie warto po prostu przestać płacić?

Jeżeli istnieje wyrok albo ugoda zasądzająca alimenty, zaprzestanie płatności bez wcześniejszego orzeczenia sądu może doprowadzić do powstania zaległości. Dorosłe dziecko może skierować sprawę do komornika, a rodzic poniesie dodatkowe koszty egzekucyjne. Dług alimentacyjny może też narastać o odsetki.

W skrajnych przypadkach uporczywe lub znaczne zaległości alimentacyjne mogą rodzić również odpowiedzialność karną z art. 209 Kodeksu karnego. Dlatego bezpieczniej jest złożyć pozew o uchylenie alimentów i rozważyć wniosek o zabezpieczenie, np. o zawieszenie albo obniżenie płatności na czas procesu. Sąd nie musi takiego zabezpieczenia udzielić, ale w dobrze udokumentowanej sprawie warto je rozważyć.

Co zrobić, gdy dorosłe dziecko mieszka w Niemczech i nie znasz adresu?

W sprawie transgranicznej nie należy automatycznie zakładać, że pozew zawsze składa się do dowolnego sądu w Polsce albo do Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy. Jeżeli dziecko ma zwykłe miejsce pobytu w Niemczech, trzeba ocenić jurysdykcję według przepisów unijnych, w szczególności rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 dotyczącego zobowiązań alimentacyjnych.

Co do zasady istotne jest zwykłe miejsce pobytu pozwanego albo wierzyciela alimentacyjnego, a przy zmianie wcześniejszego orzeczenia mogą działać dodatkowe ograniczenia chroniące wierzyciela. W praktyce trzeba ustalić, gdzie zapadł poprzedni wyrok alimentacyjny, gdzie dziecko miało wtedy zwykłe miejsce pobytu, gdzie mieszka obecnie i czy w sprawie jest możliwa jurysdykcja sądu polskiego.

Jeżeli sąd polski ma jurysdykcję, a adres dziecka nie jest znany, w pozwie trzeba wykazać, że rodzic podjął realne próby jego ustalenia. Mogą to być między innymi: zapytanie do ewidencji ludności, próba uzyskania danych z akt wcześniejszej sprawy, korespondencja z ostatnim znanym adresem, dowody kontaktu z matką dziecka, informacje od komornika albo inne dokumenty pokazujące, że miejsce pobytu jest nieznane mimo staranności.

Dopiero wtedy można rozważyć wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu na podstawie art. 143 i 144 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd ustanawia kuratora, gdy uprawdopodobniono, że miejsce pobytu strony nie jest znane. Nie jest to jednak sposób na obejście obowiązku podania adresu, lecz rozwiązanie na wypadek rzeczywistej niemożności jego ustalenia.

Jak ustalić adres dorosłego dziecka?

Najpierw warto zebrać wszystkie dane, które mogą pomóc w doręczeniu pozwu: ostatni znany adres w Polsce, adres w Niemczech, numer telefonu, e-mail, dane z wcześniejszych akt sądowych, informacje z przelewów, korespondencji albo od komornika. Jeżeli alimenty były płacone za pośrednictwem komornika lub na rachunek matki dziecka, warto sprawdzić, czy w dokumentach egzekucyjnych albo korespondencji nie ma aktualnych danych wierzyciela.

Można również wystąpić o dane z rejestru PESEL albo ewidencji ludności, jeżeli wykaże się interes prawny. Samo pokrewieństwo nie zawsze wystarczy; interes prawny wynika jednak zwykle z potrzeby wytoczenia powództwa i doręczenia pozwu osobie uprawnionej do alimentów.

Jeżeli znany jest adres w Niemczech, doręczenie pozwu powinno być prowadzone według właściwych procedur doręczeń transgranicznych. Jeżeli adres nie jest znany, trzeba przygotować dla sądu opis i dowody podjętych prób ustalenia miejsca pobytu. Im lepiej udokumentowane działania, tym mniejsze ryzyko zwrotu pozwu albo przedłużenia sprawy.

Jak przygotować pozew o uchylenie alimentów?

W pozwie należy wskazać, jakiego rozstrzygnięcia żąda rodzic: uchylenia alimentów w całości, ewentualnie obniżenia ich wysokości. Trzeba podać datę, od której obowiązek ma zostać uchylony. Można żądać uchylenia od dnia wniesienia pozwu, a w niektórych sytuacjach także od wcześniejszej daty, jeżeli zmiana stosunków nastąpiła wcześniej i da się to wykazać.

Do pozwu warto dołączyć:

• odpis poprzedniego wyroku, ugody albo innego tytułu, z którego wynikają alimenty,
• dowody płacenia alimentów, np. potwierdzenia przelewów,
• dokumenty dotyczące sytuacji rodzica: dochody, koszty utrzymania, zobowiązania, stan zdrowia, obowiązki wobec innych osób,
• dowody dotyczące sytuacji dziecka, jeżeli są dostępne: informacje o pracy, nauce, ukończeniu szkoły, aktywności zawodowej, miejscu pobytu,
• dowody prób ustalenia adresu i kontaktu z dzieckiem,
• wniosek o zabezpieczenie, jeżeli rodzic chce, aby sąd czasowo obniżył lub zawiesił obowiązek na czas procesu.

Jeżeli rodzic nie ma żadnych informacji o dziecku, powinien w pozwie wyjaśnić, dlaczego nie może ich uzyskać i jakie działania podjął. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że kontaktu nie ma od lat. Sąd będzie oceniał, czy powód wykazał zmianę stosunków i czy brak informacji o dziecku rzeczywiście utrudnia dalsze wykonywanie obowiązku.

Ile kosztuje pozew o uchylenie alimentów?

Sprawa o uchylenie alimentów jest sprawą majątkową. Wartość przedmiotu sporu oblicza się co do zasady jako sumę alimentów za 12 miesięcy. Jeżeli rodzic płaci 1000 zł miesięcznie, wartość przedmiotu sporu wynosi 12 000 zł.

Opłata sądowa zależy od tej wartości. Aktualnie obowiązują następujące progi:

Jeżeli rodzic nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Taki wniosek trzeba uzasadnić i poprzeć oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Czy można żądać zwrotu alimentów już zapłaconych?

Co do zasady alimenty zapłacone na podstawie istniejącego wyroku lub ugody nie podlegają łatwemu zwrotowi tylko dlatego, że później rodzic uzyskał uchylenie obowiązku. Możliwość żądania zwrotu zależy od konkretnego stanu faktycznego, daty ustania przesłanek alimentacyjnych, treści wyroku oraz tego, czy uprawniony wiedział, że alimenty mu się już nie należą.

W praktyce lepiej działać szybko: jeżeli rodzic ma podstawy sądzić, że dorosłe dziecko utrzymuje się samodzielnie, nie uczy się albo unika kontaktu i ukrywa swoją sytuację, powinien rozważyć pozew zamiast przez długi czas płacić i dopiero później próbować odzyskiwać pieniądze.

FAQ

Czy pełnoletność dziecka automatycznie kończy alimenty?

Nie. Pełnoletność nie kończy alimentów automatycznie. Decydujące jest to, czy dziecko może utrzymać się samodzielnie oraz czy dokłada starań, aby się usamodzielnić.

Czy mogę przestać płacić, jeśli dorosłe dziecko nie odbiera telefonu?

Nie jest to bezpieczne, jeżeli istnieje wyrok albo ugoda. Brak kontaktu może być argumentem w sprawie, ale jednostronne zaprzestanie płatności grozi zaległością, egzekucją i dodatkowymi kosztami.

Co jest ważniejsze: brak kontaktu czy sytuacja finansowa dziecka?

Zwykle ważniejsza jest sytuacja dziecka: nauka, praca, zdrowie, możliwość utrzymania się i starania o samodzielność. Brak kontaktu ma znaczenie pomocnicze, zwłaszcza gdy uniemożliwia ustalenie, czy alimenty nadal są zasadne.

Do którego sądu złożyć pozew, gdy dziecko mieszka w Niemczech?

Trzeba najpierw sprawdzić jurysdykcję według przepisów unijnych o zobowiązaniach alimentacyjnych. W wielu sprawach znaczenie ma zwykłe miejsce pobytu wierzyciela albo pozwanego oraz to, gdzie zapadło wcześniejsze orzeczenie. Nie należy automatycznie zakładać właściwości polskiego sądu bez tej analizy.

Czy sąd ustanowi kuratora, jeśli nie znam adresu dziecka?

Może to zrobić, ale dopiero gdy uprawdopodobnisz, że miejsce pobytu dziecka rzeczywiście nie jest znane. W praktyce trzeba pokazać, jakie próby ustalenia adresu zostały podjęte i dlaczego nie przyniosły rezultatu.

Czy mogę żądać uchylenia alimentów z datą wsteczną?

Można sformułować takie żądanie, jeżeli zmiana stosunków nastąpiła przed wniesieniem pozwu. Trzeba jednak dobrze wykazać, od kiedy dziecko mogło utrzymać się samodzielnie albo od kiedy dalsze alimenty stały się nieuzasadnione.

Czy zamiast uchylenia sąd może tylko obniżyć alimenty?

Tak. Jeżeli sąd uzna, że obowiązek alimentacyjny nadal istnieje, ale w mniejszym zakresie, może obniżyć alimenty zamiast uchylać je całkowicie, o ile żądanie i okoliczności sprawy na to pozwalają.

Podsumowanie

W przypadku dorosłego dziecka mieszkającego za granicą i nieutrzymującego kontaktu z rodzicem najważniejsze jest uporządkowanie sprawy sądowo. Brak kontaktu nie wystarczy, aby przestać płacić alimenty, ale może wspierać pozew, jeżeli idzie w parze z brakiem informacji o nauce, pracy i rzeczywistych potrzebach dziecka.

Przed złożeniem pozwu warto ustalić, czy sąd polski ma jurysdykcję, zebrać dowody dotyczące sytuacji dziecka i rodzica oraz udokumentować próby ustalenia adresu. W dobrze przygotowanej sprawie można żądać uchylenia alimentów, ewentualnie ich obniżenia i zabezpieczenia na czas procesu.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 133, art. 135, art. 138 i art. 144¹: tekst aktu w ELI
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 143 i 144 dotyczące kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu: tekst aktu w ELI
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13: tekst aktu w ELI
• Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 w sprawie zobowiązań alimentacyjnych: tekst aktu w EUR-Lex