Wypłata 800+ wstecz przy pracy za granicą

Czy można dostać 800+ wstecz?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie kwestie: ogólne zasady przyznawania świadczenia wychowawczego w Polsce oraz zasady koordynacji świadczeń rodzinnych, gdy jeden z rodziców pracuje w Norwegii. Dawna nazwa 500+ jest nadal używana potocznie, ale obecnie świadczenie wychowawcze wynosi 800 zł miesięcznie na dziecko.

Zasadą jest, że prawo do świadczenia nie jest ustalane za dowolny okres wstecz. Jeżeli rodzic spóźni się ze złożeniem wniosku na dany okres świadczeniowy, ZUS przyzna świadczenie od miesiąca złożenia wniosku, chyba że przepisy przewidują szczególny wyjątek. Najważniejszy wyjątek dotyczy nowo narodzonego dziecka: jeżeli wniosek zostanie złożony w ciągu 3 miesięcy od dnia urodzenia dziecka, świadczenie przysługuje z wyrównaniem od dnia narodzin.

Nie ma obecnie podstaw, aby bez złożonego w terminie wniosku żądać automatycznej wypłaty 800+ za kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt miesięcy tylko dlatego, że rodzina pobierała świadczenie w Norwegii i później NAV zażądał zwrotu. Taka sprawa może jednak wymagać indywidualnego zbadania w trybie koordynacji, zwłaszcza gdy rodzic działał w zaufaniu do informacji uzyskanych od instytucji albo gdy zagraniczna decyzja wskazuje, że Polska powinna była być państwem właściwym za określony okres.

Wniosek po zmianach: ZUS zamiast ROPS

Najważniejsza zmiana praktyczna polega na tym, że wnioski o świadczenie wychowawcze rozpatruje Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Wniosku nie składa się obecnie w regionalnym ośrodku polityki społecznej ani w urzędzie gminy. Rodzic składa wniosek SW-R do ZUS wyłącznie elektronicznie: przez PUE/eZUS, aplikację mZUS, portal Emp@tia albo bankowość elektroniczną, jeżeli bank udostępnia taką usługę.

Jeżeli we wniosku zostanie wskazane, że drugi rodzic pracuje, mieszka albo pobiera świadczenia w Norwegii, ZUS powinien przekazać sprawę wojewodzie w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wojewoda nie zastępuje ZUS w wypłacie 800+, ale ustala, czy koordynacja ma zastosowanie, jaki jest okres koordynacji i które państwo ma pierwszeństwo wypłaty świadczeń rodzinnych.

Norwegia, NAV i koordynacja świadczeń rodzinnych

Norwegia jako państwo Europejskiego Obszaru Gospodarczego jest objęta koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. Oznacza to, że w sprawach rodzinnych trzeba badać, czy prawo do świadczeń wynika z pracy, działalności gospodarczej, pobierania emerytury lub renty, czy z samego miejsca zamieszkania.

W praktyce, jeżeli matka pracuje w Polsce, dzieci mieszkają w Polsce, a ojciec pracuje w Norwegii, organy powinny ustalić zbieg uprawnień. Przy świadczeniach wynikających z pracy ważne jest m.in. miejsce zamieszkania dzieci. Jeżeli Polska jest państwem właściwym w pierwszej kolejności, Norwegia może odmówić pełnej wypłaty albo żądać zwrotu świadczeń wypłaconych jako nienależne. Jeżeli świadczenie zagraniczne jest wyższe, w określonych sytuacjach może wchodzić w grę dodatek dyferencyjny po stronie państwa drugiego.

Od okresu świadczeniowego 2022/2023 polskie świadczenie wychowawcze jest co do zasady wypłacane w pełnej wysokości, nawet gdy w sprawie występuje koordynacja i inne państwo ma znaczenie dla ustalenia pierwszeństwa. Nie zwalnia to jednak rodzica z obowiązku wykazania we wniosku pracy, pobytu lub świadczeń drugiego rodzica w Norwegii.

Czy zwrot świadczenia w Norwegii pomaga uzyskać wyrównanie w Polsce?

Decyzja NAV o uchyleniu świadczenia albo o zwrocie nienależnie pobranych kwot jest bardzo istotna, ale sama w sobie nie zastępuje polskiego wniosku. ZUS i wojewoda będą badać, czy za dany okres istniało prawo do polskiego świadczenia, czy został złożony wniosek, czy zachodzą zasady koordynacji oraz czy można ustalić prawo za wcześniejszy okres.

Jeżeli polski wniosek nie był złożony, trzeba liczyć się z ryzykiem odmowy wypłaty za okres sprzed miesiąca złożenia wniosku. W sprawie transgranicznej warto jednak dołączyć pełną dokumentację z Norwegii i wprost wyjaśnić, dlaczego rodzina nie złożyła wcześniej wniosku w Polsce: np. z powodu pobierania barnetrygd, informacji z urzędów, braku pewności co do pierwszeństwa państw oraz późniejszej decyzji NAV o zwrocie.

Jakie dokumenty przygotować do ZUS?

Podstawą jest elektroniczny wniosek SW-R składany do ZUS. W typowej sprawie rodzic powinien przygotować dane swoje i dzieci, numery PESEL, adres zamieszkania, numer rachunku bankowego oraz informacje o drugim rodzicu. Jeżeli dziecko nie ma numeru PESEL albo sytuacja rodzinna jest nietypowa, ZUS może żądać dodatkowych dokumentów.

W sprawie z Norwegią należy przygotować przede wszystkim:

• decyzje NAV dotyczące przyznania, odmowy, uchylenia albo zwrotu świadczenia,
• informację o okresach i kwotach wypłaconych w Norwegii,
• dokumenty potwierdzające pracę ojca w Norwegii oraz daty zatrudnienia,
• dokumenty potwierdzające pracę matki w Polsce i datę podjęcia zatrudnienia,
• dokumenty potwierdzające miejsce zamieszkania dzieci w Polsce, np. oświadczenia, zaświadczenia szkolne lub przedszkolne, jeżeli ZUS albo wojewoda o nie poprosi,
• akt urodzenia dziecka albo dane z rejestru PESEL, jeżeli są potrzebne do identyfikacji dziecka,
• tłumaczenia dokumentów norweskich na język polski, najlepiej wykonane przez tłumacza przysięgłego, jeżeli dokument ma być dowodem w postępowaniu.

We wniosku i w korespondencji z ZUS warto wskazać, że sprawa dotyczy koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i pracy drugiego rodzica w Norwegii. Jeżeli NAV prowadzi postępowanie o zwrot, trzeba dołączyć również wezwania, decyzje i pisma z terminami odwoławczymi.

Terminy przy 800+ i nowym okresie świadczeniowym

Okres świadczeniowy w programie 800+ trwa od 1 czerwca do 31 maja następnego roku. Wniosek na nowy okres można składać od 1 lutego. Złożenie wniosku do 30 czerwca pozwala zachować prawo od początku okresu, czyli od czerwca. Wniosek złożony po 30 czerwca co do zasady skutkuje przyznaniem świadczenia od miesiąca złożenia wniosku.

Dla dziecka urodzonego w trakcie okresu świadczeniowego obowiązuje odrębna zasada: rodzice mają 3 miesiące od urodzenia na złożenie wniosku, aby otrzymać świadczenie od dnia narodzin. Jeżeli dziecko urodzi się przed końcem maja, zwykle trzeba złożyć dwa wnioski: na kończący się okres świadczeniowy oraz na nowy okres rozpoczynający się 1 czerwca.

Co zrobić krok po kroku?

1. Złożyć wniosek SW-R do ZUS elektronicznie, nawet jeżeli sprawa dotyczy wcześniejszego okresu.
2. Wskazać we wniosku, że drugi rodzic pracuje lub pracował w Norwegii i że rodzina pobierała albo próbowała uzyskać świadczenia w NAV.
3. Dołączyć dokumenty z NAV, w tym decyzje o zwrocie albo odmowie, oraz dokumenty potwierdzające pracę rodziców i miejsce zamieszkania dzieci.
4. W osobnym piśmie opisać chronologię zdarzeń i wnieść o ustalenie prawa do świadczenia z uwzględnieniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
5. Monitorować PUE/eZUS, ponieważ korespondencja i informacje o przyznaniu świadczenia są doręczane elektronicznie.
6. Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną albo nie uwzględni okresu spornego, rozważyć odwołanie w terminie wskazanym w pouczeniu.

FAQ

Czy 800+ można dostać za kilka lat wstecz?

Co do zasady nie. Świadczenie jest przyznawane od miesiąca złożenia wniosku, a wyjątki dotyczą m.in. narodzin dziecka i terminowego złożenia wniosku na nowy okres. Sprawy z elementem zagranicznym mogą wymagać koordynacji, ale sama decyzja NAV o zwrocie nie daje automatycznie prawa do pełnego wyrównania za cały zaległy okres.

Gdzie złożyć wniosek, gdy jeden rodzic pracuje w Norwegii?

Wniosek o 800+ składa się do ZUS wyłącznie elektronicznie. We wniosku trzeba wskazać pracę, pobyt albo świadczenia drugiego rodzica w Norwegii. ZUS przekazuje sprawę do wojewody w zakresie koordynacji.

Czy trzeba zwrócić świadczenie z Norwegii, jeżeli Polska była pierwsza?

To zależy od decyzji NAV i ustalenia państwa właściwego. Jeżeli NAV uzna, że świadczenie było nienależne, może żądać zwrotu. Warto wtedy równolegle wyjaśnić sprawę w ZUS i przed wojewodą, aby ustalić, czy i za jaki okres przysługiwało polskie świadczenie.

Czy dokumenty z NAV trzeba tłumaczyć?

W praktyce warto przygotować tłumaczenie przysięgłe decyzji, wezwań do zwrotu i dokumentów o wypłaconych kwotach. ZUS albo wojewoda mogą żądać dokumentów w języku polskim, zwłaszcza gdy mają być podstawą rozstrzygnięcia.

Czy 800+ zależy od dochodu rodziny?

Nie. Świadczenie wychowawcze nie jest uzależnione od dochodu. Znaczenie mają natomiast m.in. wiek dziecka, prawidłowe złożenie wniosku, okres świadczeniowy oraz w sprawach transgranicznych informacje o pracy lub świadczeniach w innym państwie.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, tekst aktu w serwisie ELI/Dziennik Ustaw.
• Informacje ZUS o świadczeniu wychowawczym 800+: Świadczenie wychowawcze 800 plus.
• Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej: pytania i odpowiedzi o program Rodzina 800+.
• Informacje urzędowe o koordynacji świadczeń rodzinnych i wychowawczych: koordynacja świadczeń.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004, w szczególności art. 67 i 68 dotyczące świadczeń rodzinnych i zasad pierwszeństwa.