Kłamstwo przed sądem w sprawie o dziecko

Czy kłamstwo przed sądem zawsze jest przestępstwem?

Nie każde nieprawdziwe stwierdzenie wypowiedziane w sądzie oznacza automatycznie popełnienie przestępstwa. Podstawowym przepisem karnym jest art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, zgodnie z którym odpowiedzialności podlega ten, kto składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę.

Bardzo ważny jest jednak art. 233 § 2 Kodeksu karnego. Przepis ten stanowi, że warunkiem odpowiedzialności jest to, aby przyjmujący zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedził zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie albo odebrał od niego przyrzeczenie. Dlatego w praktyce trzeba ustalić, w jakim charakterze dana osoba wypowiadała się przed sądem: jako świadek, strona, uczestnik postępowania, kandydat na rodzinę zastępczą czy osoba wysłuchana informacyjnie.

W sprawach cywilnych i rodzinnych uczestnicy postępowania nieprocesowego są związani ogólnym obowiązkiem rzetelnego działania. Art. 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego nakłada na strony i uczestników postępowania obowiązek dokonywania czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawania wyjaśnień co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiania dowodów.

Przesłuchanie stron i uczestników w sprawie rodzinnej

W postępowaniu cywilnym dowód z przesłuchania stron wynika z art. 299 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala sądowi przesłuchać strony, jeżeli po wyczerpaniu innych środków dowodowych albo z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. W postępowaniu nieprocesowym, typowym dla wielu spraw rodzinnych i opiekuńczych, art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o procesie, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

Istotny jest także art. 304 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem przed przystąpieniem do przesłuchania sąd uprzedza strony, że są obowiązane zeznawać prawdę, a przed odebraniem przyrzeczenia uprzedza je o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań. Dlatego nie można z góry powiedzieć, że uczestnik postępowania rodzinnego nigdy nie ponosi odpowiedzialności karnej za nieprawdę. Trzeba sprawdzić protokół rozprawy i ustalić, czy było to informacyjne wysłuchanie, czy formalny dowód z przesłuchania oraz jakie pouczenia zostały udzielone.

Osobno należy traktować informacyjne wysłuchanie stron. Art. 212 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi przez zadawanie pytań dążyć do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia i dowody oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych praw lub roszczeń. Takie wypowiedzi również powinny być prawdziwe, ale ich skutki karne ocenia się inaczej niż zeznania świadka złożone po pouczeniu z art. 233 § 2 Kodeksu karnego.

Jak sprostować nieprawdziwe informacje podane wcześniej sądowi?

Najrozsądniej jest sprostować nieprawdziwą informację dobrowolnie, zanim sąd sam zauważy rozbieżność albo zanim zostanie ona wykorzystana przez drugą stronę. Można zrobić to ustnie do protokołu na rozprawie albo pisemnie, składając pismo procesowe spełniające wymogi z art. 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli zawierające m.in. oznaczenie sądu, stron lub uczestników, sygnaturę akt, treść wniosku lub oświadczenia oraz podpis.

W treści sprostowania warto napisać krótko i rzeczowo: jaka informacja była nieprawdziwa, jaka jest prawda, dlaczego doszło do podania błędnej informacji oraz że obecnie zależy Pani na pełnym wyjaśnieniu sprawy zgodnie z dobrem dziecka. Nie należy tworzyć kolejnych wersji wydarzeń. Im prostsze i bardziej konkretne wyjaśnienie, tym mniejsze ryzyko, że sąd uzna je za próbę manipulowania postępowaniem.

W sprawach rodzinnych wiarygodność ma duże znaczenie. Art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przyznaje sądowi kompetencję do oceny wiarygodności i mocy dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Jeżeli więc opiekun przyzna, że wcześniej skłamał, sąd może wziąć to pod uwagę przy ocenie jego osoby. Jednocześnie szczere i szybkie sprostowanie zwykle wygląda lepiej niż zaprzeczanie oczywistym faktom.

Czy nieprawdziwa informacja o wykształceniu przekreśla rodzinę zastępczą?

Samo wykształcenie nie jest ogólną ustawową przesłanką pełnienia funkcji rodziny zastępczej. Warunki dotyczące kandydatów określa art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Przepis ten wymaga m.in., aby osoby pełniące funkcję rodziny zastępczej dawały rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej, nie były i nie były w przeszłości pozbawione władzy rodzicielskiej oraz aby władza rodzicielska nie była im ograniczona ani zawieszona, wypełniały obowiązek alimentacyjny, nie były ograniczone w zdolności do czynności prawnych, były zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, przebywały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zapewniały odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe.

Jeżeli zatem nieprawdziwa informacja dotyczyła wyłącznie poziomu wykształcenia, nie oznacza to automatycznie, że dziecko zostanie odebrane rodzinie zastępczej. Sąd rodzinny powinien badać przede wszystkim dobro dziecka, faktyczną jakość opieki, więź z opiekunem, bezpieczeństwo dziecka oraz to, czy rodzina zastępcza daje rękojmię należytego wykonywania pieczy. Zatajenie prawdy może jednak osłabić zaufanie sądu i organizatora pieczy zastępczej, dlatego warto przedstawić dowody codziennej, prawidłowej opieki nad dzieckiem.

Praktycznie pomocne mogą być: opinie ze szkoły lub przedszkola, dokumentacja medyczna potwierdzająca regularne leczenie i profilaktykę, opinia koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, zaświadczenia o uczestnictwie w spotkaniach i szkoleniach, dokumenty potwierdzające warunki mieszkaniowe oraz relacje osób, które znają sytuację dziecka. To nie usprawiedliwia wcześniejszej nieprawdy, ale pozwala sądowi zobaczyć pełny obraz sprawy.

Sprawa o odzyskanie lub przywrócenie władzy rodzicielskiej przez matkę

Jeżeli matka dziecka była pozbawiona władzy rodzicielskiej, podstawą prawną jej przywrócenia jest art. 111 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem sąd opiekuńczy może przywrócić władzę rodzicielską, jeżeli ustała przyczyna, która była podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej.

Jeżeli władza rodzicielska była zawieszona, znaczenie ma art. 110 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że zawieszenie władzy rodzicielskiej będzie uchylone, gdy jego przyczyna odpadnie. Jeżeli natomiast wcześniej sąd jedynie ograniczył władzę rodzicielską, sąd może zmieniać wcześniejsze rozstrzygnięcia w zależności od dobra dziecka, w szczególności na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 577 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala sądowi opiekuńczemu zmienić swoje postanowienie, jeżeli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy.

W takiej sprawie sąd nie powinien rozstrzygać wyłącznie na podstawie tego, że opiekun prawny lub rodzina zastępcza kiedyś podała nieprawdziwą informację o wykształceniu. Sąd będzie badał przede wszystkim aktualną sytuację dziecka i matki: czy matka usunęła przyczyny wcześniejszej ingerencji, czy ma stabilne warunki, czy utrzymuje więź z dzieckiem, czy potrafi zapewnić mu bezpieczeństwo oraz czy powrót do matki jest zgodny z dobrem dziecka. Zasada dobra dziecka wynika m.in. z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Co powiedzieć sądowi w praktyce?

Najlepiej mówić wprost, spokojnie i bez nadmiernego usprawiedliwiania się. Można wskazać, że informacja o wykształceniu była nieprawdziwa, że wynikało to z obawy przed utratą możliwości opieki nad dzieckiem, ale obecnie rozumie Pani, że był to błąd. Następnie warto podkreślić, że chce Pani, aby sąd miał pełny i prawdziwy obraz sytuacji, bo rozstrzygnięcie powinno dotyczyć dobra dziecka, a nie utrzymywania nieprawdziwej wersji.

Nie warto twierdzić, że kłamstwo było bez znaczenia. Dla sądu znaczenie ma nie tylko sama informacja o wykształceniu, lecz także postawa procesowa. Lepiej przyznać błąd i pokazać, że mimo niego dziecko było prawidłowo zaopiekowane, bezpieczne i miało zapewnione stabilne warunki.

Jeżeli sprawa dotyczy relacji rodziców z dzieckiem, pomocne może być również zapoznanie się z zasadami dotyczącymi ingerencji w prawa rodzicielskie, w tym z praktycznym omówieniem spraw o pozbawienie władzy, ponieważ sądy w takich postępowaniach każdorazowo koncentrują się na dobru dziecka i realnych możliwościach opiekuńczych rodzica.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie należy dalej podtrzymywać nieprawdziwej informacji o wykształceniu. Trzeba ją sprostować i wyjaśnić, że była błędna, a następnie skoncentrować się na faktach istotnych dla dziecka: stabilnej opiece, więzi, warunkach mieszkaniowych, edukacji, leczeniu i bezpieczeństwie. Sąd rodzinny będzie oceniał nie tylko samą pomyłkę lub kłamstwo, lecz także to, czy obecnie opiekun działa uczciwie i zgodnie z dobrem dziecka.

Jeżeli w protokole poprzedniej sprawy znajduje się pouczenie o odpowiedzialności karnej albo przyrzeczenie, warto przed rozprawą skonsultować sposób sprostowania. W sprawach rodzinnych drobny błąd komunikacyjny, nieprzemyślane zdanie albo źle sformułowane pismo mogą niepotrzebnie zwiększyć ryzyko procesowe.

Źródła

• Art. 3, art. 13 § 2, art. 126 § 1, art. 212 § 1, art. 233 § 1, art. 299 i art. 304 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego: ISAP.
• Art. 95 § 3, art. 109, art. 110 § 2 i art. 111 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy: ISAP.
• Art. 233 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny: ISAP.
• Art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej: ISAP.