Wprowadzenie sądu w błąd przez adwokata – co zrobić?

Czy celowe wprowadzenie sądu w błąd jest karalne?

W postępowaniu cywilnym trzeba odróżnić kilka sytuacji. Czym innym jest przedstawienie przez stronę lub jej pełnomocnika błędnej, przesadzonej albo jednostronnej argumentacji, a czym innym świadome podawanie nieprawdy, posługiwanie się sfałszowanym dokumentem, składanie fałszywych zeznań albo formułowanie zniesławiających zarzutów.

Samo zawarcie w apelacji twierdzeń, które druga strona uważa za nieprawdziwe, zwykle nie powoduje automatycznej odpowiedzialności karnej pełnomocnika. Pismo procesowe nie jest zeznaniem świadka. Jeżeli jednak w sprawie pojawiają się fałszywe dokumenty, podrobione podpisy, fałszywe zeznania złożone po odpowiednim pouczeniu albo zarzuty naruszające dobra osobiste, sprawę trzeba oceniać także pod kątem prawa karnego i odpowiedzialności cywilnej.

W praktyce najpierw należy wykorzystać środki procesowe w samej sprawie: odpowiedzieć na apelację, wskazać konkretne nieprawdziwe twierdzenia i zestawić je z dowodami znajdującymi się w aktach. To właśnie sąd drugiej instancji ma ocenić, czy zarzuty apelacji są zasadne, czy też stoją w sprzeczności z materiałem dowodowym.

Obowiązek prawdy w procesie cywilnym

Zgodnie z art. 3 Kodeksu postępowania cywilnego strony i uczestnicy postępowania są obowiązani dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody.

Od 2019 r. w Kodeksie postępowania cywilnego wyraźnie funkcjonuje także zakaz nadużywania prawa procesowego. Art. 4¹ K.p.c. stanowi, że z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono.

Jeżeli zachowanie strony wskazuje na nadużycie prawa procesowego, sąd może zastosować środki przewidziane w art. 226² K.p.c. W grę wchodzi m.in. grzywna, obciążenie kosztami procesu w większym zakresie, przyznanie stronie przeciwnej podwyższonych kosztów ze względu na zwiększony nakład pracy oraz inne konsekwencje związane ze zwłoką wywołaną nadużyciem.

Osobne znaczenie ma art. 103 K.p.c. Zgodnie z nim sąd może niezależnie od wyniku sprawy obciążyć stronę kosztami wywołanymi jej niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem. Dotyczy to zwłaszcza kosztów powstałych wskutek złożenia wyjaśnień niezgodnych z prawdą, zatajenia dowodów albo opóźnionego powołania dowodów.

Jak odpowiedzieć na fałszywe twierdzenia w apelacji?

Jeżeli druga strona złożyła apelację, zasadniczym pismem jest odpowiedź na apelację. W postępowaniu cywilnym strona przeciwna może ją wnieść w terminie 2 tygodni od doręczenia apelacji. W odpowiedzi warto unikać ogólnych zarzutów typu „strona kłamie”. Skuteczniejsze jest punktowe wykazanie, że konkretne twierdzenie apelacji jest sprzeczne z konkretnym dowodem.

Praktycznie należy przygotować tabelę albo wyraźne zestawienie: cytat lub streszczenie zarzutu z apelacji, numer strony apelacji, dowód przeczący temu twierdzeniu, numer karty akt lub załącznika oraz krótki wniosek procesowy. Dzięki temu sądowi łatwiej będzie ocenić, że apelacja nie podważa skutecznie ustaleń sądu pierwszej instancji.

W odpowiedzi na apelację można wnosić przede wszystkim o oddalenie apelacji, zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego, pominięcie spóźnionych lub nieistotnych twierdzeń i dowodów, a w rażących przypadkach także o zastosowanie sankcji za nadużycie prawa procesowego albo o rozważenie obciążenia przeciwnika kosztami na podstawie art. 103 K.p.c.

Etyka adwokacka a nieprawdziwe informacje w piśmie procesowym

Adwokat korzysta przy wykonywaniu zawodu z wolności słowa i pisma, ale tylko w granicach określonych przez zadania adwokatury i przepisy prawa. Wynika to z art. 8 ustawy Prawo o adwokaturze. Nadużycie tej wolności, jeżeli stanowiłoby zniewagę lub zniesławienie ścigane z oskarżenia prywatnego, podlega wobec adwokata ściganiu dyscyplinarnemu.

Kodeks Etyki Adwokackiej jest w tej kwestii bardziej konkretny niż ogólne zasady procesu. Zgodnie z § 11 adwokatowi nie wolno świadomie podawać nieprawdziwych informacji. Zgodnie z § 14 adwokat odpowiada za formę i treść pism procesowych przez niego zredagowanych, nawet jeżeli nie zostały przez niego podpisane. Jednocześnie § 15 wskazuje, że adwokat nie ponosi odpowiedzialności za zgodność z prawdą faktów podanych mu przez klienta, powinien jednak zachować umiar w formułowaniu okoliczności drastycznych lub mało prawdopodobnych.

Oznacza to, że nie każda nieprawda w piśmie pełnomocnika automatycznie obciąża adwokata. Inaczej należy oceniać sytuację, gdy pełnomocnik powtarza relację klienta, a inaczej sytuację, gdy z akt sprawy wprost wynika, że dane twierdzenie jest nieprawdziwe, a mimo to pełnomocnik świadomie używa go jako podstawy zarzutów.

Skarga na adwokata do izby adwokackiej

Jeżeli zachowanie pełnomocnika strony przeciwnej jest rażące, można złożyć skargę do właściwej okręgowej rady adwokackiej albo do rzecznika dyscyplinarnego izby adwokackiej, do której należy adwokat. W skardze należy wskazać imię i nazwisko adwokata, sygnaturę sprawy, sąd, datę pisma oraz konkretne fragmenty, które mają świadczyć o naruszeniu zasad etyki.

Do skargi warto dołączyć kopię apelacji oraz dokumenty lub fragmenty akt, które pokazują, że zakwestionowane twierdzenia są sprzeczne z materiałem sprawy. Skarga dyscyplinarna nie zastępuje jednak odpowiedzi na apelację i nie powoduje sama przez się oddalenia apelacji. Dlatego działania dyscyplinarne powinny być traktowane jako dodatkowe, a nie jako główna obrona procesowa.

Granice wolności słowa pełnomocnika

Pełnomocnik procesowy ma obowiązek reprezentować interes klienta odważnie i stanowczo, ale nie może robić tego w sposób dowolny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślono, że dla oceny, czy adwokat przekroczył granice wolności słowa przy wykonywaniu zawodu, istotne jest to, czy jego wypowiedź wynikała z rzeczowej potrzeby uzasadnionej interesem strony.

Jeżeli więc pismo jest ostre, lecz rzeczowo odnosi się do sporu i opiera się na twierdzeniach strony, sama jego forma nie musi oznaczać przewinienia. Jeżeli natomiast zawiera świadome przekłamania, osobiste ataki, twierdzenia oczywiście sprzeczne z dokumentami albo sformułowania niepotrzebnie naruszające godność uczestników postępowania, może to uzasadniać reakcję procesową i dyscyplinarną.

Co powinien zrobić uczestnik sprawy?

Najbezpieczniej postępować równolegle na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, należy bronić się w samej sprawie sądowej. Po drugie, jeżeli zachowanie pełnomocnika przekracza granice dopuszczalnej argumentacji, można rozważyć skargę dyscyplinarną.

W piśmie do sądu warto używać spokojnego i precyzyjnego języka. Zamiast pisać, że adwokat „celowo okłamuje sąd”, lepiej wskazać: „twierdzenie z punktu II apelacji jest sprzeczne z dokumentem znajdującym się na karcie ... akt”, „apelujący pomija dowód z ...”, „zarzut nie znajduje podstawy w ustaleniach faktycznych sądu pierwszej instancji”.

Jeżeli istnieją podstawy do twierdzenia, że działanie było celowe, można wnioskować, aby sąd ocenił postawę strony przez pryzmat art. 3, art. 4¹, art. 103 i art. 226² K.p.c. Trzeba jednak pamiętać, że decyzja o zastosowaniu sankcji zależy od okoliczności konkretnej sprawy i oceny sądu.

FAQ

Czy adwokat może w apelacji pisać nieprawdę?

Nie powinien. Kodeks Etyki Adwokackiej zakazuje adwokatowi świadomego podawania nieprawdziwych informacji. Trzeba jednak wykazać, że chodzi o nieprawdę istotną i świadomą, a nie tylko o odmienną ocenę dowodów albo stanowisko klienta.

Czy za kłamstwa w apelacji można złożyć zawiadomienie na policję lub do prokuratury?

Można rozważyć takie zawiadomienie tylko wtedy, gdy zachowanie wypełnia znamiona konkretnego przestępstwa, np. fałszywych zeznań, fałszerstwa dokumentu, oszustwa albo zniesławienia. Samo nieprawdziwe twierdzenie w piśmie procesowym zwykle powinno być zwalczane przede wszystkim w toku sprawy cywilnej.

Czy sąd sam sprawdzi, że apelacja zawiera nieprawdę?

Sąd powinien ocenić apelację na tle całego materiału sprawy, ale nie warto liczyć wyłącznie na samodzielne wychwycenie wszystkich przekłamań. W odpowiedzi na apelację należy jasno wskazać, które twierdzenia są nieprawdziwe i z jakimi dowodami pozostają w sprzeczności.

Jaki jest termin na odpowiedź na apelację?

Co do zasady odpowiedź na apelację w postępowaniu cywilnym wnosi się w terminie 2 tygodni od doręczenia apelacji. Jeżeli sąd wyznaczył inny termin albo pismo zawiera szczególne pouczenia, trzeba kierować się pouczeniem i sprawdzić akta konkretnej sprawy.

Czy skarga na adwokata zatrzyma sprawę apelacyjną?

Nie. Skarga dyscyplinarna dotyczy odpowiedzialności zawodowej adwokata i nie zastępuje czynności procesowych w sądzie. Nawet po złożeniu skargi trzeba terminowo odpowiedzieć na apelację i podnieść wszystkie argumenty procesowe.

Gdzie złożyć skargę na adwokata strony przeciwnej?

Skargę składa się do właściwej izby adwokackiej, zwykle do rzecznika dyscyplinarnego albo okręgowej rady adwokackiej. Jeżeli pełnomocnikiem jest radca prawny, właściwa będzie okręgowa izba radców prawnych.

Czy można żądać ukarania strony za nadużycie prawa procesowego?

Tak, w uzasadnionych przypadkach można złożyć taki wniosek. Trzeba jednak pokazać, że zachowanie przeciwnika nie jest tylko sporem co do faktów, lecz użyciem uprawnień procesowych niezgodnie z ich celem, np. w celu przedłużenia postępowania albo świadomego zniekształcenia materiału sprawy.

Źródła

• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 3, art. 4¹, art. 103, art. 226² i art. 372.
• Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze, w szczególności art. 8, art. 80 i art. 81.
• Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, w szczególności § 1, § 4, § 7, § 8, § 11, § 14, § 15, § 17, § 27, § 28 i § 43.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 2/06.