Wycofanie wkładu rolnego ze spółdzielni po śmierci członka

Podstawowe znaczenie mają tu przepisy działu dotyczącego rolniczych spółdzielni produkcyjnych w ustawie z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze oraz przepisy Kodeksu cywilnego o spadkach, użytkowaniu, posiadaniu i odpowiedzialności odszkodowawczej. W praktyce nie da się jednak pominąć także statutu konkretnej spółdzielni, bo to statut – zgodnie z ustawą – powinien określać zasady i terminy wycofania wkładu gruntowego oraz rozliczeń.

Śmierć członka spółdzielni – kto może żądać rozliczenia?

Śmierć członka spółdzielni powoduje ustanie członkostwa. Wynika to z osobistego charakteru stosunku członkostwa, a prawa i obowiązki niemajątkowe nie przechodzą na spadkobierców. Do spadku należą natomiast prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, o ile ustawa nie stanowi inaczej – art. 922 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Trzeba jednak rozróżnić dwie kwestie:

• udziały członkowskie – tu może działać szczególna dyspozycja z art. 16 § 3 Prawa spółdzielczego,
• wkład gruntowy – jego wycofanie przez następców prawnych reguluje art. 151 Prawa spółdzielczego.

Zgodnie z art. 16 § 3 ustawy – Prawo spółdzielcze, członek może w deklaracji członkowskiej albo w odrębnym pisemnym oświadczeniu wskazać osobę, której spółdzielnia ma po jego śmierci wypłacić udziały. Prawo to nie wchodzi wtedy do spadku. Jeżeli takiego wskazania nie było, wierzytelność o wypłatę udziałów wchodzi do spadku na zasadach ogólnych.

Jeżeli spadkobierców jest kilku, to zgodnie z art. 25 § 2 ustawy – Prawo spółdzielcze powinni oni ustanowić wspólnego pełnomocnika do wykonywania przechodzących na nich praw majątkowych zmarłego albo wskazać zarządcę ustanowionego przez sąd.

Wycofanie wkładu gruntowego przez spadkobierców

Najważniejszym przepisem jest tu art. 151 ustawy – Prawo spółdzielcze, zgodnie z którym następcy prawni członka, a także niebędący członkami właściciele gruntów wniesionych za ich zgodą do spółdzielni, mogą wycofać wkład gruntowy według zasad odnoszących się do członka, który wypowiedział członkostwo.

To oznacza, że trzeba czytać ten przepis łącznie z art. 148 Prawa spółdzielczego. Zgodnie z tym przepisem:

• statut powinien określać zasady i termin wycofania wkładu gruntowego w razie ustania członkostwa – art. 148 § 1,
• statut powinien określać zasady i termin ostatecznych rozliczeń między członkiem wycofującym wkład a spółdzielnią – art. 148 § 2,
• członek wycofujący wkład otrzymuje ten sam grunt, który wniósł, jeżeli potrzeby wspólnej gospodarki nie stoją temu na przeszkodzie; w przeciwnym razie otrzymuje grunt równoważny – art. 148 § 3,
• jeżeli występuje różnica w obszarze lub wartości użytkowej gruntów, następuje rozliczenie według cen rynkowych z dnia rozliczenia – art. 148 § 4.

W praktyce spadkobiercy powinni więc najpierw ustalić:

1. czy ojciec był właścicielem gruntów czy tylko posiadaczem samoistnym,
2. czy zachowały się dokumenty wniesienia wkładu do spółdzielni,
3. co dokładnie przewiduje statut spółdzielni co do terminu i trybu zwrotu,
4. czy istnieje prawomocne stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
5. czy grunt da się zwrócić w naturze, czy konieczny będzie grunt zamienny i dopłata.

Zobacz również:

• śmierć członka spółdzielni rolnej a majątek po likwidacji
• udziały członkowskie w spółdzielni zmarłego pracownika

Czy spółdzielnia musi uregulować stan prawny gruntu?

Co do zasady nie ma ogólnego przepisu, który nakładałby na spółdzielnię obowiązek uregulowania stanu prawnego gruntów wniesionych jako wkład tylko dlatego, że doszło do śmierci członka albo likwidacji spółdzielni. Z art. 148 i art. 151 Prawa spółdzielczego wynika obowiązek zwrotu wkładu i rozliczenia, ale nie automatyczny obowiązek prowadzenia za spadkobierców postępowania o stwierdzenie własności, zasiedzenie, ujawnienie prawa w księdze wieczystej czy inne postępowania porządkujące stan prawny.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby:

• obowiązek taki wynikał wprost ze statutu spółdzielni,
• spółdzielnia przyjęła taki obowiązek w umowie lub ugodzie,
• spółdzielnia swoim działaniem doprowadziła do szkody i jej naprawienie wymagałoby także podjęcia czynności prawnych.

Jeżeli więc grunt nie ma uregulowanego stanu prawnego, zwykle to właściciel albo jego następcy prawni muszą podjąć czynności zmierzające do wykazania prawa do nieruchomości. Może to oznaczać potrzebę przeprowadzenia postępowania spadkowego, wieczystoksięgowego, a w niektórych przypadkach także odrębnego postępowania o zasiedzenie lub uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Jaki grunt powinna zwrócić spółdzielnia?

Punktem wyjścia jest zasada z art. 148 § 3 Prawa spółdzielczego: zwraca się ten sam grunt, który został wniesiony. Dopiero gdy potrzeby wspólnej gospodarki stoją temu na przeszkodzie, spółdzielnia może zwrócić grunt równoważny.

To ważne z praktycznego punktu widzenia:

• spółdzielnia nie może dowolnie wybrać dowolnej nieruchomości „w zamian”,
• grunt zamienny powinien być równoważny z uwzględnieniem interesów obu stron,
• różnice w powierzchni albo wartości użytkowej wymagają rozliczenia pieniężnego według cen rynkowych z dnia rozliczenia – art. 148 § 4 Prawa spółdzielczego.

Jeżeli spółdzielnia proponuje grunty o nieuregulowanym stanie prawnym, trzeba zachować szczególną ostrożność. Sama propozycja „przekazania” takiego gruntu nie oznacza jeszcze skutecznego przeniesienia prawa. W zależności od stanu faktycznego spółdzielnia może nie być właścicielem, a nawet nie mieć prawa rozporządzania taką nieruchomością. Bez jasnej podstawy prawnej i bez prawidłowego tytułu nie należy przyjmować, że samo objęcie takiego gruntu w posiadanie rozwiąże problem własności.

Czy można „uwłaszczyć” albo zasiedzieć grunt proponowany przez spółdzielnię?

W aktualnym stanie prawnym nie ma prostego mechanizmu „uwłaszczenia” tylko dlatego, że spółdzielnia wskaże grunt jako rekompensatę. O własności nieruchomości decyduje konkretny tytuł prawny: umowa przenosząca własność, orzeczenie sądu, decyzja administracyjna albo inna podstawa wynikająca z ustawy.

Jeżeli chodzi o zasiedzenie, to wymaga ono spełnienia przesłanek z art. 172 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, czyli posiadania samoistnego przez 20 lat w dobrej wierze albo 30 lat w złej wierze. Samo objęcie gruntu za wiedzą spółdzielni albo na podstawie niejasnej propozycji rozliczeniowej nie musi oznaczać posiadania samoistnego. Każdy taki przypadek zależy od konkretnych okoliczności.

Dodatkowo art. 149 Prawa spółdzielczego przewiduje szczególną regulację: jeżeli grunt został wniesiony przez posiadacza samoistnego, a do chwili ustania członkostwa zasiedzenie nie nastąpiło, przedmiotem dalszego zasiedzenia staje się działka zamienna. Tę normę można zastosować tylko wtedy, gdy rzeczywiście mamy do czynienia z wniesieniem gruntu przez posiadacza samoistnego i dalszym spełnianiem przesłanek zasiedzenia. Nie dotyczy ona automatycznie każdego przypadku gruntu „nieuregulowanego”.

Czy można żądać odszkodowania za nasyp kolejowy i pogorszenie stanu działek?

Takie roszczenie jest możliwe, ale nie powstaje automatycznie. Trzeba ustalić przede wszystkim:

• kto wykonał nasyp albo dopuścił do zmiany stanu gruntu,
• na jakiej podstawie prawnej to nastąpiło,
• czy doszło do bezprawnego działania lub zaniechania,
• jaki jest rozmiar szkody i związek przyczynowy.

Jeżeli szkoda wynikała z działań spółdzielni, podstawą może być odpowiedzialność odszkodowawcza z art. 415 Kodeksu cywilnego (kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia) albo – zależnie od relacji prawnej – odpowiedzialność kontraktowa z art. 471 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak nasyp wykonał inny podmiot, na przykład zarządca infrastruktury kolejowej albo Skarb Państwa w ramach inwestycji publicznej, to roszczenia należy kierować do właściwego podmiotu, a nie automatycznie do spółdzielni.

Trzeba też pamiętać o problemie przedawnienia. Termin przedawnienia zależy od podstawy roszczenia oraz momentu, w którym roszczenie stało się wymagalne lub poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. W starszych stanach faktycznych jest to jedna z najważniejszych kwestii procesowych.

Czy spółdzielnia może przestać płacić za korzystanie z gruntu?

To zależy od podstawy, na jakiej spółdzielnia korzystała z gruntu po ustaniu członkostwa, i od tego, czy faktycznie nadal włada nieruchomością. Samo ogólne stwierdzenie, że „może przestać płacić”, byłoby zbyt daleko idące.

Zgodnie z art. 145 § 1 Prawa spółdzielczego, jeżeli statut lub umowa z członkiem nie stanowi inaczej, spółdzielnia nabywa prawo użytkowania wkładu gruntowego z chwilą przejęcia wkładu. Z kolei art. 145 § 2 Prawa spółdzielczego odsyła do przepisów Kodeksu cywilnego o użytkowaniu.

Po ustaniu członkostwa i przy skutecznym żądaniu wycofania wkładu spółdzielnia nie ma podstawy do dalszego korzystania z gruntu jak z własnego wkładu. Jeżeli jednak po śmierci członka nadal faktycznie władała nieruchomością bez tytułu prawnego, właściciel lub jego następcy prawni mogą rozważać roszczenia uzupełniające z art. 224 § 2 i art. 225 Kodeksu cywilnego, obejmujące wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, zwrot pożytków lub naprawienie szkody. To jednak wymaga ustalenia, kto był właścicielem, od kiedy spółdzielnia pozostawała w złej wierze oraz czy roszczenia nie są przedawnione.

Jeżeli natomiast spółdzielnia zaprzestała korzystania z gruntu i oddała go do dyspozycji uprawnionych, może nie być podstaw do dalszych opłat za okres po zwrocie lub po utracie faktycznego władania. Każdy okres trzeba oceniać osobno.

Zobacz również:

• likwidacja spółdzielni i wybór likwidatora

Jak postępować krok po kroku?

1. Zdobądź dokumenty spadkowe – prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.
2. Ustal skład spadkobierców i w razie potrzeby ustanów wspólnego pełnomocnika zgodnie z art. 25 § 2 Prawa spółdzielczego.
3. Zażądaj od spółdzielni lub likwidatora kopii statutu, dokumentacji wkładu gruntowego, ewidencji rozliczeń i informacji, jaki grunt został wniesiony oraz jak był użytkowany.
4. Złóż pisemne żądanie wycofania wkładu i rozliczenia, wskazując podstawę z art. 151 w związku z art. 148 Prawa spółdzielczego.
5. Sprawdź stan prawny nieruchomości w księdze wieczystej, ewidencji gruntów i – jeśli trzeba – w aktach dawnych postępowań.
6. Nie przyjmuj pochopnie gruntu zamiennego, jeśli jego stan prawny jest niejasny.
7. Jeżeli doszło do szkody, zabezpiecz dowody: mapy, zdjęcia, opinie geodety lub rzeczoznawcy, dokumenty dotyczące inwestycji kolejowej i korespondencję ze spółdzielnią.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te same przepisy działają w różnych, praktycznych sytuacjach.

FAQ

Czy spadkobiercy automatycznie stają się członkami spółdzielni?

Nie. Śmierć członka powoduje ustanie członkostwa. Spadkobiercy przejmują tylko prawa majątkowe, o ile wynikają z ustawy lub dziedziczenia.

Czy bez postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku można żądać zwrotu wkładu?

W praktyce najczęściej nie. Spółdzielnia lub likwidator mają prawo żądać dokumentu potwierdzającego, kto jest następcą prawnym zmarłego.

Czy spółdzielnia może zwrócić tylko pieniądze zamiast gruntu?

Nie jako zasadę. Co do zasady zwrot powinien obejmować ten sam grunt albo grunt równoważny, a pieniężnie rozlicza się różnice w obszarze lub wartości użytkowej.

Czy grunt o nieuregulowanym stanie prawnym warto przyjąć jako rekompensatę?

Bez dokładnej analizy dokumentów – nie. Najpierw trzeba ustalić, czy spółdzielnia ma tytuł do rozporządzania takim gruntem i czy możliwe jest skuteczne przeniesienie prawa.

Czy można żądać wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z działki?

Tak, ale tylko jeśli spółdzielnia po ustaniu podstawy prawnej faktycznie nadal władała nieruchomością. Wtedy mogą mieć znaczenie art. 224 § 2 i art. 225 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 16 § 3, art. 25 § 2, art. 145, art. 148, art. 149, art. 151 ustawy z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze
• art. 172 § 1 i 2, art. 224 § 2, art. 225, art. 415, art. 471, art. 922 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• statut konkretnej rolniczej spółdzielni produkcyjnej – jako podstawowe źródło zasad i terminów wycofania wkładu oraz rozliczeń