Śmierć członka spółdzielni rolnej a majątek po likwidacji

Śmierć członka spółdzielni po otwarciu likwidacji

W opisanej sytuacji kolejność zdarzeń jest bardzo istotna: najpierw spółdzielnia została postawiona w stan likwidacji, a dopiero później zmarł jej członek. Oznacza to, że w dniu otwarcia likwidacji zmarły był jeszcze członkiem spółdzielni.

Zgodnie z art. 25 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze członka zmarłego skreśla się z rejestru członków ze skutkiem od dnia, w którym nastąpiła śmierć. Od tej daty nie wykonuje on już praw członkowskich, ale nie oznacza to automatycznie, że wygasają wszystkie prawa majątkowe, które powstały wcześniej albo wynikały z jego sytuacji w dniu postawienia spółdzielni w stan likwidacji.

Dla rozstrzygnięcia sprawy trzeba więc odróżnić trzy kwestie:

• członkostwo w spółdzielni, które wygasa wskutek śmierci,
• wypłatę udziałów członkowskich po zmarłym,
• ewentualne prawo do udziału w majątku pozostałym po zakończeniu likwidacji spółdzielni.

Wypłata udziałów po zmarłym członku spółdzielni

Art. 16 § 3 ustawy Prawo spółdzielcze pozwala członkowi spółdzielni wskazać w deklaracji albo w odrębnym pisemnym oświadczeniu osobę, której spółdzielnia ma po jego śmierci wypłacić udziały. Ten sam przepis stanowi, że prawo z tego tytułu nie należy do spadku.

Jeżeli więc zmarły członek wskazał żonę jako osobę uprawnioną do wypłaty udziałów, spółdzielnia zasadniczo prawidłowo wypłaca udziały tej osobie, niezależnie od tego, czy jest ona spadkobiercą. Jest to szczególny mechanizm podobny w skutkach do dyspozycji na wypadek śmierci, ale wynikający wprost z art. 16 § 3 ustawy Prawo spółdzielcze.

Inną regulację zawiera art. 16a ustawy Prawo spółdzielcze. Zgodnie z nim spadkobierca zmarłego członka dziedziczy udziały, jeżeli jest członkiem spółdzielni albo złożył deklarację przystąpienia do spółdzielni. Gdy spadkobierców jest kilku, powinni wskazać jednego spośród siebie, który uzyskuje prawo do udziałów, chyba że podzielą udziały między tych spadkobierców, którzy złożyli deklarację przystąpienia do spółdzielni. Spółdzielnia nie może odmówić przyjęcia takich spadkobierców w poczet członków, jeżeli spełniają wymogi statutu.

W praktyce art. 16 § 3 i art. 16a ustawy Prawo spółdzielcze trzeba stosować z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli członek wskazał osobę do wypłaty udziałów, podstawą wypłaty jest art. 16 § 3. Jeżeli takiego wskazania nie było albo chodzi o dziedziczenie samych udziałów przez osoby chcące wejść do spółdzielni, znaczenie ma art. 16a.

Majątek pozostały po likwidacji spółdzielni

Zasady likwidacji spółdzielni i rozliczenia jej majątku określa art. 125 ustawy Prawo spółdzielcze. Zgodnie z art. 125 § 3 tej ustawy z kwot pozostałych po zaspokojeniu należności i po złożeniu do depozytu sądowego sum zabezpieczających należności sporne lub niewymagalne dokonuje się stosunkowej wypłaty udziałów. Wypłata ta nie może nastąpić przed upływem 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wzywającego wierzycieli.

Kluczowe znaczenie ma art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze. Przepis ten stanowi, że jeżeli zgodnie z uchwałą pozostały majątek ma być w całości lub w części podzielony między członków, w podziale tym uwzględnia się byłych członków, którym do chwili przejścia albo postawienia spółdzielni w stan likwidacji nie wypłacono wszystkich udziałów.

Oznacza to, że podział majątku pozostałego po likwidacji nie musi obejmować wyłącznie osób będących członkami w dniu końcowego rozliczenia. Ustawa nakazuje uwzględnić także określoną kategorię byłych członków, czyli tych, którym do chwili postawienia spółdzielni w stan likwidacji nie wypłacono wszystkich udziałów.

Czy spadkobiercy mogą żądać części majątku po likwidacji?

W opisanej sprawie zmarły był członkiem spółdzielni w dniu postawienia jej w stan likwidacji. Jeżeli do tej daty nie wypłacono mu wszystkich udziałów, mieści się on w kategorii osób, o których mowa w art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze. To przemawia za tym, że powinien zostać uwzględniony przy podziale majątku pozostałego po likwidacji, jeżeli taki podział przewiduje uchwała lub statut.

Prawo do udziału w majątku pozostałym po likwidacji ma charakter majątkowy. Zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Z kolei art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego wyłącza ze spadku prawa i obowiązki ściśle związane z osobą zmarłego oraz prawa, które z chwilą śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są spadkobiercami.

Wypłata udziałów osobie wskazanej w deklaracji jest właśnie takim szczególnym prawem z art. 16 § 3 ustawy Prawo spółdzielcze i nie wchodzi do spadku. Nie przesądza to jednak automatycznie o losie odrębnego roszczenia o udział w majątku pozostałym po likwidacji. Jeżeli roszczenie to przysługiwało zmarłemu jako członkowi albo byłemu członkowi objętemu art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze, spadkobiercy mogą twierdzić, że weszło ono do spadku jako prawo majątkowe na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak zaznaczyć, że w praktyce likwidator może prezentować pogląd przeciwny, zwłaszcza gdy statut albo uchwała są sformułowane nieprecyzyjnie. Wtedy decydujące znaczenie mogą mieć dokładne brzmienie statutu, treść uchwały o przeznaczeniu majątku po likwidacji, lista osób objętych podziałem oraz dokumenty potwierdzające spadkobranie.

Jakie dokumenty powinni mieć spadkobiercy?

Spadkobiercy nie mogą skutecznie powoływać się wobec spółdzielni wyłącznie na samo twierdzenie, że dziedziczą po zmarłym członku. Powinni wykazać swoje prawa dokumentem spadkowym.

Podstawowe dokumenty to:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, wydane na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego,
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza, o którym mowa w art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie,
• ewentualnie europejskie poświadczenie spadkowe, jeżeli sprawa ma element transgraniczny.

W piśmie do likwidatora spadkobiercy powinni wskazać podstawę żądania, czyli przede wszystkim art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze w związku z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Warto również zażądać informacji o uchwale dotyczącej przeznaczenia majątku po likwidacji, planie podziału i zasadach ustalenia kwot należnych poszczególnym osobom.

Jeżeli problem dotyczy samego przebiegu likwidacji, wyboru likwidatora albo zakresu jego obowiązków, pomocny może być także materiał: likwidacja spółdzielni i wybór likwidatora.

Znaczenie statutu i uchwały o podziale majątku

Art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze ma zastosowanie wtedy, gdy pozostały majątek ma być w całości albo w części podzielony między członków. Samo istnienie majątku po spłacie wierzycieli nie oznacza jeszcze, że każdemu członkowi albo byłemu członkowi automatycznie należy się wypłata.

Trzeba sprawdzić przede wszystkim:

• czy statut spółdzielni przewiduje zasady podziału majątku po likwidacji,
• jaką uchwałę podjęło właściwe walne zgromadzenie w sprawie przeznaczenia pozostałego majątku,
• czy uchwała obejmuje byłych członków wskazanych w art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze,
• czy zmarłemu do dnia postawienia spółdzielni w stan likwidacji wypłacono wszystkie udziały,
• czy spółdzielnia potrąca jakiekolwiek należności wobec zmarłego lub jego następców prawnych.

Jeżeli statut mówi, że majątek pozostały po likwidacji ma być podzielony między członków, którym do chwili postawienia spółdzielni w stan likwidacji nie wypłacono udziałów członkowskich, argument spadkobierców jest silny. Zmarły spełniał bowiem ten warunek w dniu otwarcia likwidacji, a prawo majątkowe wynikające z tej sytuacji może być dochodzone przez jego spadkobierców.

Co zrobić, gdy likwidator odmawia wypłaty?

Jeżeli likwidator odmawia uwzględnienia spadkobierców, warto najpierw złożyć pisemne wezwanie do wskazania podstaw odmowy. Pismo powinno zawierać żądanie przedstawienia uchwały o przeznaczeniu pozostałego majątku, zasad podziału oraz informacji, czy zmarły został ujęty jako osoba spełniająca warunki z art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze.

Jeżeli spółdzielnia podtrzyma odmowę, spadkobiercy mogą rozważyć dochodzenie roszczenia na drodze sądowej. W takim sporze sąd będzie badał zwłaszcza treść statutu, uchwały, datę otwarcia likwidacji, datę śmierci członka, fakt wypłaty udziałów oraz charakter dochodzonego roszczenia.

FAQ

Podsumowanie

Spadkobiercy zmarłego członka spółdzielni rolnej mogą mieć podstawy do żądania udziału w majątku pozostałym po likwidacji, jeżeli zmarły był członkiem w dniu postawienia spółdzielni w stan likwidacji, do tej daty nie wypłacono mu wszystkich udziałów, a statut lub uchwała przewiduje podział pozostałego majątku między osoby spełniające warunki z art. 125 § 5a ustawy Prawo spółdzielcze.

Nie należy utożsamiać wypłaty udziałów osobie wskazanej w deklaracji z rozliczeniem całej sytuacji majątkowej po zmarłym. Art. 16 § 3 ustawy Prawo spółdzielcze dotyczy wypłaty udziałów, natomiast ewentualny udział w nadwyżce likwidacyjnej wynika z innych podstaw i powinien być oceniany odrębnie.

Źródła

• art. 16 § 3, art. 16a, art. 25 § 1, art. 125 § 3 i art. 125 § 5a ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze,
• art. 922 § 1 i § 2 oraz art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 95a ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie,
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2007 r., sygn. akt V CSK 125/07.