Udziały po śmierci członka spółdzielni – kto je otrzyma?

Wypłata udziałów po śmierci członka spółdzielni

Kluczowe znaczenie ma to, czy zmarły członek spółdzielni złożył pisemne wskazanie osoby uprawnionej do odbioru udziałów po jego śmierci. Zgodnie z art. 16 § 3 ustawy z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze, członek może w deklaracji albo w odrębnym oświadczeniu złożonym na piśmie wskazać spółdzielni osobę, której spółdzielnia ma po jego śmierci wypłacić udziały. Przepis stanowi wprost, że prawo z tego tytułu nie należy do spadku.

To oznacza, że jeśli takie wskazanie istnieje i jest ważne, spółdzielnia nie wypłaca udziałów spadkobiercom, tylko osobie wskazanej przez zmarłego. W takiej sytuacji odrzucenie spadku przez małżonka albo dzieci nie ma znaczenia dla samego prawa do odbioru udziałów, bo nie jest to prawo spadkowe.

Jeżeli natomiast nie było takiej dyspozycji, udziały stają się elementem praw majątkowych związanych ze spadkiem i do ich wypłaty trzeba ustalić następców prawnych zmarłego.

Kiedy udziały wchodzą do spadku?

Jeżeli zmarły nie wskazał osoby uprawnionej w trybie art. 16 § 3 Prawa spółdzielczego, zastosowanie mają zasady dziedziczenia z ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą – wynika to z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego.

W praktyce jednak samo powołanie do spadku nie wystarcza, aby żądać od spółdzielni wypłaty. Zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego spadkobierca względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, może udowodnić swoje prawa tylko postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Dlatego spółdzielnia ma prawo odmówić wypłaty do czasu przedstawienia jednego z tych dokumentów. Nie wystarczy samo zapewnienie rodziny, że dana osoba jest najbliższym krewnym zmarłego.

Odrzucenie spadku przez małżonka i dzieci – co dalej?

Jeżeli małżonek i dzieci odrzucili spadek, nie oznacza to automatycznie, że udziały „wracają” do spółdzielni. Odrzucenie spadku powoduje, że dana osoba jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku – art. 1020 Kodeksu cywilnego. Wtedy do dziedziczenia mogą dojść dalsi krewni, zależnie od konkretnego stanu faktycznego i zasad z art. 931–935¹ Kodeksu cywilnego.

Jeżeli nie ma bliższych ani dalszych spadkobierców albo wszyscy skutecznie odrzucą spadek, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy tego miejsca nie da się ustalić albo znajdowało się za granicą – Skarbowi Państwa, zgodnie z art. 935 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji trzeba więc ustalić, kto ostatecznie wszedł w miejsce małżonka i dzieci. Bez tego spółdzielnia nie ma podstaw, aby uznać, że nikt nie jest uprawniony do udziałów.

Zobacz również:

wycofanie wkładu rolnego ze spółdzielni po śmierci członka

Jakie obowiązki ma spółdzielnia po śmierci członka?

Zgodnie z art. 25 § 1 Prawa spółdzielczego członka zmarłego skreśla się z rejestru członków ze skutkiem od dnia, w którym nastąpiła śmierć. Samo członkostwo wygasa więc z mocy prawa, a wpis w rejestrze ma charakter porządkowy.

Jeżeli zmarły pozostawił więcej niż jednego spadkobiercę, art. 25 § 2 Prawa spółdzielczego przewiduje, że w celu wykonywania praw majątkowych spadkobiercy powinni ustanowić wspólnego pełnomocnika albo wskazać zarządcę ustanowionego przez sąd przy odpowiednim zastosowaniu przepisów Kodeksu cywilnego o zarządzie rzeczą wspólną.

W praktyce oznacza to, że spółdzielnia nie musi prowadzić rozliczeń osobno z każdym spadkobiercą, jeśli jest ich kilku. Może żądać prawidłowego umocowania jednej osoby do odbioru świadczenia albo reprezentacji wszystkich uprawnionych.

Kiedy spółdzielnia powinna wypłacić udziały?

Podstawowy przepis to art. 26 § 1 Prawa spółdzielczego. Wynika z niego, że udział byłego członka wypłaca się na podstawie zatwierdzonego sprawozdania finansowego za rok, w którym członek przestał należeć do spółdzielni. Dalej ten sam przepis odsyła do statutu, który określa szczegółowy tryb i terminy wypłaty udziałów.

Oznacza to, że:

• najpierw musi dojść do zatwierdzenia sprawozdania finansowego za rok, w którym nastąpiła śmierć członka,
• dopiero wtedy roszczenie o wypłatę co do zasady staje się wymagalne,
• dokładny termin technicznej wypłaty może dodatkowo wynikać ze statutu spółdzielni.

Nie można więc przyjąć, że wypłata jest należna już w dniu śmierci albo w dniu skreślenia z rejestru członków. Trzeba zawsze sprawdzić statut i datę zatwierdzenia sprawozdania finansowego.

Czy spółdzielnia musi sama szukać spadkobierców?

Co do zasady nie ma przepisu, który nakładałby na spółdzielnię obowiązek wszczynania postępowania spadkowego albo samodzielnego poszukiwania wszystkich spadkobierców zmarłego członka. Spółdzielnia powinna prawidłowo prowadzić swoje księgi, skreślić zmarłego z rejestru członków i rozliczyć udział zgodnie z ustawą oraz statutem, ale może oczekiwać, że osoby dochodzące wypłaty wykażą swoje uprawnienia.

W praktyce często oznacza to bierne oczekiwanie na zgłoszenie się osoby uprawnionej z właściwymi dokumentami. Brak zgłoszenia nie daje jednak automatycznie podstawy do dowolnego rozdysponowania tych środków zaraz po śmierci członka.

Przedawnienie roszczenia o wypłatę udziałów

Roszczenie o wypłatę udziałów ma charakter majątkowy i podlega przedawnieniu na zasadach ogólnych z art. 117 § 1 i art. 118 Kodeksu cywilnego. Obecnie, po zmianach obowiązujących od 9 lipca 2018 r., podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo roszczenie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej lub dotyczy świadczeń okresowych – wtedy co do zasady 3 lata.

W sprawach o wypłatę udziałów członkowskich nie należy automatycznie zakładać trzyletniego terminu w każdym przypadku. Długość terminu może wymagać analizy charakteru roszczenia, statutu spółdzielni i okoliczności sprawy. Bezpieczne praktycznie założenie jest takie, że spółdzielnia nie powinna samodzielnie uznawać roszczenia za definitywnie wygasłe bez sprawdzenia aktualnego terminu przedawnienia według art. 118 Kodeksu cywilnego oraz ewentualnych zdarzeń przerywających bieg przedawnienia z art. 123 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc w starszych opracowaniach pojawia się ogólne twierdzenie o „zawsze trzyletnim” terminie przedawnienia, trzeba je traktować ostrożnie. W aktualnym stanie prawnym wymaga to odrębnej oceny.

Zobacz również:

śmierć członka spółdzielni rolnej a majątek po likwidacji

Czy spółdzielnia może przenieść nieodebrane udziały na fundusz zasobowy?

Taka możliwość nie wynika automatycznie tylko z tego, że przez pewien czas nikt się nie zgłosił. Konieczne jest najpierw ustalenie, czy roszczenie jest już wymagalne, jaki termin przedawnienia ma zastosowanie, czy doszło do jego upływu oraz czy statut spółdzielni przewiduje określony sposób księgowego rozliczenia niepodjętych udziałów.

W dodatku samo przedawnienie co do zasady nie powoduje wygaśnięcia roszczenia, lecz daje dłużnikowi możliwość uchylenia się od jego zaspokojenia, zgodnie z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego. Z tego względu decyzja o ostatecznym przeksięgowaniu środków powinna być poprzedzona analizą statutu, zasad rachunkowości spółdzielni i konkretnego stanu sprawy.

Inaczej mówiąc: spółdzielnia nie ma obowiązku prowadzenia poszukiwań spadkobierców, ale nie powinna też zbyt pochopnie uznawać, że nieodebrane udziały można już bezpiecznie rozdysponować.

Jakie dokumenty zwykle będą potrzebne?

Zakres dokumentów może wynikać ze statutu i praktyki danej spółdzielni, ale najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu członka spółdzielni,
• pisemna dyspozycja zmarłego wskazująca osobę uprawnioną – jeżeli była złożona,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego,
• pełnomocnictwo wspólne od spadkobierców, gdy uprawnionych jest kilka osób – na podstawie art. 25 § 2 Prawa spółdzielczego,
• wniosek o wypłatę udziałów wraz z numerem rachunku bankowego lub żądaniem wypłaty w innej formie dopuszczonej przez spółdzielnię.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce i dlaczego sam fakt śmierci członka spółdzielni nie przesądza jeszcze, kto otrzyma pieniądze.

FAQ

Czy małżonek automatycznie dostaje udziały po zmarłym członku spółdzielni?

Nie. Automatyczne uprawnienie istnieje tylko wtedy, gdy zmarły wskazał małżonka na piśmie na podstawie art. 16 § 3 Prawa spółdzielczego. W przeciwnym razie trzeba ustalić zasady dziedziczenia.

Czy odrzucenie spadku przez dzieci zamyka sprawę?

Nie. W ich miejsce mogą wejść dalsi spadkobiercy. Dopóki nie zostanie ustalony ostateczny krąg spadkobierców, spółdzielnia zwykle nie ma podstaw do wypłaty udziałów konkretnej osobie.

Czy spółdzielnia może żądać postanowienia sądu lub aktu poświadczenia dziedziczenia?

Tak. Wynika to z art. 1027 Kodeksu cywilnego. Bez takiego dokumentu spółdzielnia nie musi uznać, że dana osoba jest spadkobiercą.

Od kiedy liczy się termin wypłaty udziałów?

Co do zasady od momentu, gdy można żądać wypłaty na podstawie zatwierdzonego sprawozdania finansowego za rok, w którym ustało członkostwo, zgodnie z art. 26 § 1 Prawa spółdzielczego, z uwzględnieniem postanowień statutu.

Czy zawsze obowiązuje 3-letni termin przedawnienia?

Nie zawsze. W aktualnym stanie prawnym trzeba badać sprawę według art. 118 Kodeksu cywilnego oraz charakteru konkretnego roszczenia. Automatyczne przyjmowanie 3 lat w każdej sprawie może być błędne.

Źródła

• Ustawa z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze, w szczególności art. 16 § 3, art. 25 § 1–2, art. 26 § 1.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 117 § 1–2, art. 118, art. 123, art. 924, art. 925, art. 931–935¹, art. 1020, art. 1027.