Kto ponosi koszty sądowe w sprawie o zachowek?

Dobrowolna zapłata zachowku po mężu

Jeżeli jest Pani jedyną spadkobierczynią testamentową po zmarłym mężu, a mąż pozostawił dwie dorosłe córki z poprzedniego małżeństwa, córki mogą być uprawnione do zachowku. Wynika to z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, zgodnie z którym zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu zwykłego albo zapisu windykacyjnego, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Tak stanowi art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji warto rozważyć dobrowolne skierowanie do córek pisemnej propozycji rozliczenia zachowku. Pismo powinno zawierać przynajmniej: wskazanie składników spadku, przyjętą wartość majątku, sposób obliczenia zachowku, proponowaną kwotę oraz prośbę o podanie rachunku bankowego do zapłaty. Taki dokument może mieć znaczenie dowodowe, jeżeli mimo gotowości zapłaty sprawa zostanie wniesiona do sądu.

Ile wynosi zachowek dla dorosłych córek spadkodawcy?

Jeżeli spadkodawca pozostawił małżonka i dwoje dzieci, to przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyliby oni co do zasady w częściach równych, czyli po 1/3 spadku. Wynika to z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Jeżeli córki są dorosłe i nie są trwale niezdolne do pracy, ich zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Tak wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy udziale ustawowym 1/3 zachowek każdej córki wynosi więc co do zasady 1/6 wartości substratu zachowku.

Jeżeli jednak uprawniona córka byłaby małoletnia albo trwale niezdolna do pracy, zachowek wynosiłby dwie trzecie wartości udziału ustawowego, czyli przy udziale 1/3 byłoby to 2/9 substratu zachowku. Taka podwyższona wysokość wynika wprost z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przy obliczaniu zachowku nie zawsze wystarczy prosta wycena majątku pozostawionego w dniu śmierci. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w art. 994 Kodeksu cywilnego. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania i według cen z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego.

Termin dochodzenia zachowku

Roszczenie o zachowek po osobie, która pozostawiła testament, przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Podstawą jest art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Po upływie tego terminu pozwany może podnieść zarzut przedawnienia, a skuteczność takiego zarzutu zależy od konkretnych dat i okoliczności sprawy.

Zachowek jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem osoby pominiętej w testamencie. Córki spadkodawcy nie muszą więc kierować żądania zapłaty, ale mogą to zrobić w terminie przedawnienia. Z perspektywy spadkobiercy testamentowego praktyczne znaczenie ma to, aby zachować dowody swojej gotowości do dobrowolnego rozliczenia.

Kto ponosi koszty procesu o zachowek?

Sprawa o zachowek jest sprawą cywilną o zapłatę. Zasadę rozliczenia kosztów procesu określa art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego: strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi, na jego żądanie, koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony.

Do kosztów procesu mogą należeć między innymi opłata od pozwu, wydatki sądowe, koszty opinii biegłego, koszty stawiennictwa strony oraz koszty zastępstwa procesowego. W przypadku strony reprezentowanej przez adwokata podstawę prawną stanowi art. 98 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, a w przypadku strony reprezentowanej przez radcę prawnego odpowiednie zastosowanie wynika z art. 99 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli córki wniosą pozew i wygrają sprawę w całości, sąd co do zasady obciąży kosztami pozwaną spadkobierczynię. Jeżeli wygrają tylko częściowo, sąd może stosunkowo rozdzielić koszty albo wzajemnie je znieść na podstawie art. 100 Kodeksu postępowania cywilnego. Ma to duże znaczenie przy sporach, w których strony różnią się głównie co do wartości majątku spadkowego.

Opłata od pozwu o zachowek i koszty biegłego

Pozew o zachowek podlega opłacie sądowej zależnej od wartości przedmiotu sporu. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł pobiera się opłatę stałą według progów wskazanych w tym przepisie. Jeżeli wartość przedmiotu sporu przekracza 20 000 zł, art. 13 ust. 2 tej ustawy przewiduje opłatę stosunkową wynoszącą 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej jednak niż 200 000 zł.

Jeżeli spór dotyczy wartości nieruchomości albo innych składników majątku, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego. Zgodnie z art. 1304 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego strona, która wnosi o czynność połączoną z wydatkami, powinna uiścić zaliczkę w kwocie i terminie oznaczonych przez sąd. Ostatecznie wydatek na biegłego jest rozliczany w orzeczeniu o kosztach zgodnie z wynikiem sprawy, przede wszystkim na podstawie art. 98 albo art. 100 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kiedy pozwany może uniknąć kosztów mimo przegranej?

Najważniejszym wyjątkiem jest art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem zwrot kosztów należy się pozwanemu pomimo uwzględnienia powództwa, jeżeli pozwany nie dał powodu do wytoczenia sprawy i uznał przy pierwszej czynności procesowej żądanie pozwu.

Obie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Po pierwsze, z zachowania pozwanego przed procesem musi wynikać, że powód mógł uzyskać zaspokojenie roszczenia bez pozwu. Po drugie, pozwany musi uznać żądanie przy pierwszej czynności procesowej, najczęściej w odpowiedzi na pozew. Jeżeli pozwany kwestionuje wysokość zachowku, art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego może mieć zastosowanie najwyżej do tej części roszczenia, która była bezsporna.

W praktyce pomocne są dowody, że spadkobierca testamentowy sam proponował zapłatę albo prosił uprawnione osoby o dane do przelewu. Warto wysłać pismo listem poleconym, ePUAP-em albo w inny sposób pozwalający wykazać treść i datę doręczenia. Przy przelewie należy wskazać precyzyjny tytuł, na przykład: zapłata zachowku po zmarłym Janie Kowalskim.

Stanowisko, że pozwany nie daje powodu do wytoczenia sprawy, jeżeli jego postawa uzasadnia wniosek, iż powód uzyskałby zaspokojenie bez procesu, było prezentowane już w orzecznictwie Sądu Najwyższego, między innymi w orzeczeniu z 25 maja 1936 r., sygn. akt C.III. 842/35. Ocena zawsze należy jednak do sądu i zależy od dokumentów oraz zachowania stron przed procesem.

Co zrobić przed ewentualnym pozwem?

Jeżeli chce Pani dobrowolnie rozliczyć zachowek, najlepiej nie ograniczać się do ustnych rozmów. Należy przygotować pisemne stanowisko, w którym zostanie przedstawione wyliczenie zachowku i termin zapłaty. Jeżeli córki nie zgadzają się z wyceną, warto zaproponować wymianę dokumentów albo wspólne ustalenie rzeczoznawcy, zwłaszcza gdy głównym składnikiem spadku jest nieruchomość.

Jeżeli córki skierują pozew bez wcześniejszego wezwania do zapłaty, w odpowiedzi na pozew można powołać się na art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście nie było podstaw do wytoczenia sprawy i przy pierwszej czynności procesowej uznaje się żądanie w uzasadnionym zakresie. Wniosek o zwrot kosztów należy zgłosić najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia, co wynika z art. 109 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Czy córki muszą najpierw wezwać spadkobiercę do zapłaty zachowku?

Przepisy Kodeksu cywilnego nie uzależniają pozwu o zachowek od wcześniejszego wezwania do zapłaty. Brak wezwania może jednak mieć znaczenie przy rozliczeniu kosztów procesu, zwłaszcza przy ocenie przesłanek z art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy można zapłacić zachowek bez sprawy sądowej?

Tak. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym, więc strony mogą rozliczyć je dobrowolnie. Dla bezpieczeństwa warto zawrzeć pisemne porozumienie albo przynajmniej zachować dowód przelewu z dokładnym tytułem płatności.

Kto płaci za biegłego wyceniającego nieruchomość?

Na początku zaliczkę zwykle wpłaca strona, która wnosi o dowód z opinii biegłego, zgodnie z art. 1304 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W wyroku albo postanowieniu kończącym sprawę sąd rozlicza ten koszt według wyniku procesu.

Czy pozwany zapłaci koszty, jeżeli uzna pozew?

Nie zawsze. Jeżeli pozwany nie dał powodu do wytoczenia sprawy i uznał żądanie przy pierwszej czynności procesowej, może żądać zwrotu kosztów na podstawie art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli jednak wcześniej odmawiał zapłaty albo spór był konieczny do ustalenia należnej kwoty, sąd może obciążyć go kosztami w całości albo w części.

Czy można kwestionować wycenę majątku przyjętą przez urząd skarbowy?

Tak. W sprawie o zachowek sąd nie jest automatycznie związany wartością przyjętą w postępowaniu podatkowym. Jeżeli strony spierają się o wartość składników spadku, sąd może oprzeć się na opinii biegłego, a koszty tej opinii rozliczyć według wyniku procesu.

Źródła

• Art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993, art. 994, art. 995 § 1, art. 1007 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 98 § 1 i § 3, art. 99, art. 100, art. 101, art. 109 § 1, art. 1304 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 25 maja 1936 r., sygn. akt C.III. 842/35.