Zmiana wysokości renty wyrównawczej – kiedy i jak żądać podwyżki

Czym jest renta wyrównawcza i z czego wynika

Renta wyrównawcza to renta odszkodowawcza należna poszkodowanemu, który na skutek uszkodzenia ciała albo wywołania rozstroju zdrowia utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej, zwiększyły się jego potrzeby albo zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość. Podstawą prawną jest art. 444 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce renta wyrównawcza ma wyrównać różnicę między dochodami, które poszkodowany mógłby osiągać, gdyby nie doszło do wypadku lub innego zdarzenia szkodzącego, a dochodami, które realnie może osiągać po zdarzeniu, z uwzględnieniem np. renty z ZUS, wynagrodzenia z lżejszej pracy czy innych stałych świadczeń związanych z utratą zdolności do pracy. Zakres renty zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści wcześniejszego wyroku albo ugody. Osobnej analizy wymaga moment, w którym poszkodowany osiąga wiek emerytalny; szerzej omawiamy rentę wyrównawczą po osiągnięciu wieku emerytalnego.

To nie jest renta z systemu ubezpieczeń społecznych, lecz świadczenie cywilnoprawne dochodzone od sprawcy szkody albo jego ubezpieczyciela. Jeżeli chcesz porównać ją z rentami wypłacanymi przez ZUS, zobacz również: wyrównanie świadczenia rentowego z ZUS.

Czy ubezpieczyciel musi sam podwyższać rentę?

Nie. Sam upływ czasu nie powoduje automatycznej zmiany wysokości renty wyrównawczej. Jeżeli renta została ustalona wyrokiem, ugodą sądową, ugodą pozasądową albo decyzją ubezpieczyciela akceptowaną przez strony w określonej kwocie, jej późniejsza zmiana wymaga wykazania podstaw prawnych do modyfikacji świadczenia.

Podstawą zmiany jest art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli obowiązek płacenia renty wynika z ustawy, każda ze stron może w razie zmiany stosunków żądać zmiany wysokości lub czasu trwania renty, chociażby wysokość renty i czas jej trwania były ustalone w orzeczeniu sądowym lub w umowie.

Oznacza to, że ubezpieczyciel nie ma ogólnego obowiązku corocznego „indeksowania” renty z własnej inicjatywy. Inaczej może być tylko wtedy, gdy sama ugoda lub wyrok przewidują szczególny mechanizm waloryzacji albo przeliczenia świadczenia według wskazanego wskaźnika.

Kiedy można żądać podwyższenia renty wyrównawczej

Kluczowe znaczenie ma „zmiana stosunków” z art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego. Musi to być zmiana, która nastąpiła po ustaleniu renty wyrokiem albo po zawarciu ugody. Nie chodzi więc o ponowne ocenianie tego samego stanu rzeczy, lecz o nowe okoliczności.

Za zmianę stosunków mogą zostać uznane w szczególności:

• wzrost wynagrodzeń w zawodzie lub branży, w której poszkodowany pracowałby, gdyby nie wypadek,
• pogorszenie stanu zdrowia i dalsze ograniczenie zdolności do pracy,
• zwiększenie kosztów leczenia, rehabilitacji, opieki, leków, dojazdów lub specjalnego żywienia,
• utrata możliwości wykonywania nawet pracy dostosowanej do ograniczeń zdrowotnych,
• zmiana wysokości świadczeń kompensujących szkodę, np. renty z ZUS, jeżeli wpływa to na faktyczne wyrównanie szkody.

Nie każda inflacja automatycznie uzasadnia podwyżkę. W praktyce trzeba wykazać, że obecna renta nie realizuje już funkcji odszkodowawczej wynikającej z art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego. Sąd bada realną zmianę po stronie uprawnionego lub zobowiązanego.

Wzrost płac i kosztów życia a wysokość renty

Jeżeli renta wyrównawcza ma rekompensować utracone zarobki, wzrost wynagrodzeń na rynku pracy może być argumentem za jej podwyższeniem. Trzeba jednak wykazać, jakich zarobków poszkodowany mógłby obecnie realnie oczekiwać, biorąc pod uwagę jego zawód, doświadczenie, miejsce pracy, przebieg kariery i prawdopodobny rozwój zawodowy.

W sprawach tego typu sądy opierają się na dokumentach płacowych, zaświadczeniach pracodawców, danych GUS, informacjach branżowych, a niekiedy także na opinii biegłego. Samo stwierdzenie, że „wszystko zdrożało”, zwykle nie wystarcza.

Jeżeli chodzi o spadek siły nabywczej pieniądza, warto pamiętać, że w odniesieniu do renty ustawowej sądy co do zasady sięgają przede wszystkim do mechanizmu z art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego, a nie do prostego automatyzmu waloryzacyjnego. W zależności od okoliczności sprawy argumentacja może odwoływać się również do art. 358¹ § 3 Kodeksu cywilnego, ale w praktyce procesowej najważniejsze jest wykazanie konkretnej zmiany stosunków wpływającej na rozmiar szkody.

Jak wystąpić o zmianę wysokości renty

Najbezpieczniej zacząć od pisemnego wezwania do ubezpieczyciela albo innego zobowiązanego do zapłaty renty. W piśmie warto:

• wskazać podstawę świadczenia – numer szkody, ugodę albo sygnaturę wyroku,
• powołać art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego oraz art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego,
• opisać, na czym polega zmiana stosunków,
• wyliczyć nową żądaną kwotę renty,
• dołączyć dowody: dokumentację medyczną, rachunki, zaświadczenia o kosztach opieki, dane o zarobkach i rynku pracy.

Jeżeli ubezpieczyciel odmówi albo zaproponuje zbyt niską podwyżkę, pozostaje pozew o podwyższenie renty do sądu cywilnego. W pozwie trzeba precyzyjnie określić:

• od jakiej daty żądasz podwyższenia renty,
• jakiej nowej miesięcznej kwoty żądasz,
• czy domagasz się również wyrównania za okres wsteczny,
• jakie fakty i dowody potwierdzają zmianę stosunków.

W toku sprawy sąd może dopuścić dowód z opinii biegłych, zwłaszcza z zakresu medycyny pracy, rehabilitacji, ortopedii czy ekonomii, jeśli sporne są dalsze możliwości zarobkowe poszkodowanego.

Zobacz również:

Czy można żądać podwyżki za okres wsteczny

Tak, ale nie bez ograniczeń. Renta ma charakter świadczenia okresowego, dlatego roszczenia o zapłatę zaległych, podwyższonych rat renty co do zasady przedawniają się z upływem 3 lat na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to zwykle, że można dochodzić wyrównania podwyższonej renty za okres do 3 lat wstecz przed wniesieniem pozwu lub zgłoszeniem roszczenia, o ile w tym czasie istniała już zmiana stosunków uzasadniająca wyższą rentę. Starsze raty mogą być objęte zarzutem przedawnienia, jeżeli pozwany taki zarzut podniesie.

Jednocześnie samo uprawnienie do żądania zmiany wysokości renty nie jest rozumiane tak samo jak pojedyncze roszczenie o zapłatę każdej raty. Dlatego nawet jeśli zmiana stosunków nastąpiła wcześniej, nadal można żądać podwyższenia renty na przyszłość, o ile stan uzasadniający podwyżkę trwa nadal.

Tabela: co trzeba wykazać przy żądaniu podwyższenia renty

Ubezpieczyciel odmawia – co wtedy?

Odmowa ubezpieczyciela nie zamyka sprawy. W procesie sąd nie jest związany stanowiskiem zakładu ubezpieczeń i samodzielnie ocenia, czy nastąpiła zmiana stosunków w rozumieniu art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wysokość renty była ustalana dawno temu, sąd często bada, czy przy obecnych realiach ekonomicznych i zdrowotnych dotychczasowa kwota nadal rzeczywiście wyrównuje szkodę.

W niektórych sprawach spór dotyczy także tego, czy zmieniły się możliwości zarobkowe poszkodowanego, czy tylko sytuacja na rynku pracy. Wtedy duże znaczenie mają dowody medyczne oraz logiczne wyliczenie hipotetycznych zarobków „gdyby nie doszło do szkody”.

Na co uważać w praktyce

• Nie opieraj żądania wyłącznie na ogólnej inflacji – pokaż konkretny wpływ na wysokość szkody.
• Nie pomijaj wcześniejszej treści ugody lub wyroku – to punkt odniesienia dla sądu.
• Jeżeli domagasz się wyrównania za okres wsteczny, wskaż dokładną datę, od której nastąpiła zmiana stosunków.
• Zbieraj rachunki i zaświadczenia na bieżąco – bez dokumentów trudniej udowodnić wzrost potrzeb.

FAQ

Czy renta wyrównawcza podnosi się automatycznie co roku?

Nie. Co do zasady nie ma automatycznej corocznej podwyżki. Zmiana wymaga wykazania „zmiany stosunków” z art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego, chyba że sama ugoda albo wyrok przewidują mechanizm waloryzacji.

Czy sam wzrost płacy minimalnej wystarczy do podwyższenia renty?

Nie zawsze. Może być ważnym argumentem, ale trzeba jeszcze wykazać, że wpływa on na wysokość utraconych zarobków właśnie w Twojej sytuacji zawodowej i życiowej.

Czy trzeba najpierw pisać do ubezpieczyciela, czy od razu można iść do sądu?

Można od razu wnieść pozew, ale praktycznie lepiej najpierw zgłosić żądanie ubezpieczycielowi na piśmie. To porządkuje stanowisko i bywa pomocne dowodowo.

Ile lat wstecz można żądać wyrównania?

Co do zasady do 3 lat wstecz w zakresie zaległych rat renty jako świadczeń okresowych, z uwagi na art. 118 Kodeksu cywilnego i możliwość podniesienia przez pozwanego zarzutu przedawnienia.

Czy pogorszenie stanu zdrowia zawsze oznacza wyższą rentę?

Nie automatycznie. Pogorszenie zdrowia musi realnie przekładać się na większą szkodę: mniejsze możliwości zarobkowe, większe koszty leczenia, opieki albo rehabilitacji.

Źródła

• art. 444 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 907 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 118 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 358¹ § 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• uchwała Sądu Najwyższego z 18 października 1972 r., III PZP 25/72
• wyrok Sądu Najwyższego z 28 listopada 1972 r., III PRN 94/72
• uchwała Sądu Najwyższego z 5 listopada 1987 r., III CZP 63/87
• uchwała Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 1991 r., III CZP 66/91
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 9 marca 2005 r., I ACa 93/2005