Fałszywe oświadczenie zleceniobiorcy a składki ZUS

Kiedy oświadczenie zleceniobiorcy ma znaczenie dla składek ZUS?

Osoba wykonująca umowę zlecenia jest co do zasady objęta obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wyjątki wynikają m.in. ze zbiegu tytułów ubezpieczenia, czyli sytuacji, w której ta sama osoba ma jednocześnie kilka podstaw do ubezpieczeń, np. etat i zlecenie.

Jeżeli zleceniobiorca jest jednocześnie pracownikiem u innego pracodawcy, a z umowy o pracę osiąga podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe co najmniej równą minimalnemu wynagrodzeniu za pracę, zlecenie zawarte z innym podmiotem zasadniczo nie rodzi obowiązku opłacania składek emerytalnej i rentowych. Wynika to z art. 9 ust. 1 i ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli jednak podstawa wymiaru składek z umowy o pracę jest niższa niż minimalne wynagrodzenie, zleceniobiorca podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym także z innego tytułu, w tym ze zlecenia, do zasad wynikających z art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przy kilku umowach zlecenia znaczenie ma również art. 9 ust. 2c tej ustawy, który dotyczy osiągania łącznej podstawy wymiaru składek co najmniej na poziomie minimalnego wynagrodzenia.

Odrębnie należy oceniać składkę zdrowotną. Osoba wykonująca umowę zlecenia podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, chyba że w konkretnym stanie faktycznym działa szczególny wyjątek, np. status ucznia lub studenta do ukończenia 26 lat w zakresie oskładkowania zlecenia, wynikający z art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Czy samo oświadczenie zleceniobiorcy wystarczy?

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera przepisu, który wprost określałby jeden obowiązkowy wzór dokumentu potwierdzającego, że zleceniobiorca ma etat u innego pracodawcy i osiąga z niego podstawę wymiaru składek co najmniej równą minimalnemu wynagrodzeniu. W praktyce płatnicy posługują się oświadczeniami zleceniobiorców, ponieważ dane o zatrudnieniu u innego podmiotu nie zawsze są dla zleceniodawcy dostępne.

Nie oznacza to jednak, że oświadczenie automatycznie chroni zleceniodawcę przed konsekwencjami kontroli. Obowiązek obliczania, rozliczania i przekazywania składek obciąża płatnika na podstawie art. 17 ust. 1, art. 46 ust. 1 i art. 47 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. ZUS może więc ustalić, że zlecenie było tytułem obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, a zaległe składki powinien rozliczyć płatnik.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest przyjmowanie oświadczenia, ale nie jako jedynego zabezpieczenia. Warto żądać od zleceniobiorcy aktualnego zaświadczenia od pracodawcy albo innego dokumentu potwierdzającego zatrudnienie i wysokość podstawy wymiaru składek. Jeżeli wynagrodzenie z etatu jest zmienne, dokument powinien być odnawiany okresowo, np. co miesiąc albo przy każdej zmianie okoliczności.

Praktyczna tabela: kiedy zlecenie może być oskładkowane?

Co grozi zleceniodawcy po kontroli ZUS?

Jeżeli ZUS ustali, że zleceniobiorca nie spełniał warunków zwolnienia z obowiązkowych składek społecznych ze zlecenia, płatnik musi skorygować dokumenty ubezpieczeniowe i rozliczeniowe. Obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń wynika z art. 36 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a obowiązek składania dokumentów rozliczeniowych i opłacania składek z art. 46 ust. 1 i art. 47 tej ustawy.

Od zaległych składek ZUS nalicza odsetki za zwłokę na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Dodatkowo nieopłacenie składek w terminie może być oceniane jako wykroczenie z art. 98 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zagrożone karą grzywny do 5000 zł. To, czy grzywna zostanie nałożona, zależy od konkretnego stanu faktycznego, skali naruszenia, stopnia winy i zachowania płatnika po wykryciu nieprawidłowości.

W relacji z ZUS argument, że zleceniobiorca złożył nieprawdziwe oświadczenie, nie zawsze wystarczy do uniknięcia obowiązku zapłaty zaległych składek. Może jednak mieć znaczenie przy ocenie winy płatnika oraz przy późniejszym dochodzeniu roszczeń od zleceniobiorcy.

Czy zleceniodawca może żądać zwrotu pieniędzy od zleceniobiorcy?

Tak, ale nie automatycznie. Jeżeli zleceniobiorca podał nieprawdziwe dane i przez to zleceniodawca poniósł szkodę, podstawą roszczenia może być odpowiedzialność kontraktowa z art. 471 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 750 Kodeksu cywilnego, który nakazuje odpowiednio stosować przepisy o zleceniu do umów o świadczenie usług. Zleceniodawca powinien wykazać: nieprawdziwość oświadczenia, zawinione działanie lub zaniechanie zleceniobiorcy, wysokość szkody oraz normalny związek przyczynowy wymagany przez art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Zakres roszczenia zależy od konkretnej sprawy. Co do zasady można rozważać dochodzenie zwrotu tej części składek, która zgodnie z przepisami powinna być finansowana przez ubezpieczonego, a także szkody dodatkowej, np. odsetek, jeżeli powstały wskutek nierzetelnego oświadczenia. Przy karach lub grzywnach sprawa jest trudniejsza, ponieważ trzeba wykazać, że obciążenie było normalnym następstwem zachowania zleceniobiorcy, a nie zaniedbania płatnika.

Jeżeli zleceniobiorca nadal współpracuje ze zleceniodawcą, nie należy samowolnie potrącać dowolnych kwot bez analizy podstawy prawnej i treści umowy. Bezpieczniejsze jest uzyskanie pisemnej zgody na potrącenie albo wezwanie do zapłaty i dochodzenie roszczenia na zasadach ogólnych.

Odpowiedzialność karna za fałszywe oświadczenie

Nie każde nieprawdziwe oświadczenie złożone prywatnemu zleceniodawcy jest przestępstwem. Art. 271 § 1 Kodeksu karnego dotyczy poświadczenia nieprawdy przez funkcjonariusza publicznego albo inną osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu w zakresie okoliczności mającej znaczenie prawne. W typowej sytuacji zleceniobiorca składający prywatne oświadczenie o swoim zatrudnieniu nie jest taką osobą w rozumieniu art. 271 § 1 Kodeksu karnego, dlatego kwalifikacja jako poświadczenie nieprawdy wymaga ostrożnej analizy.

Klauzula o świadomości odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie nie zawsze uruchamia art. 233 § 6 Kodeksu karnego. Ten przepis stosuje się do oświadczeń składanych pod rygorem odpowiedzialności karnej tylko wtedy, gdy przepis ustawy przewiduje możliwość odebrania takiego oświadczenia pod tym rygorem. W zwykłej umowie zlecenia zawieranej między prywatnymi podmiotami taka ustawowa podstawa zazwyczaj nie występuje.

Odpowiedzialność karna może natomiast wchodzić w grę, jeżeli zleceniobiorca podrobił albo przerobił dokument, np. zaświadczenie od pracodawcy. Takie zachowanie może być oceniane przez pryzmat art. 270 § 1 Kodeksu karnego, który penalizuje podrabianie lub przerabianie dokumentu oraz używanie takiego dokumentu jako autentycznego. W praktyce sprawy o fałszowanie dokumentów wymagają analizy treści dokumentu, sposobu jego użycia i zamiaru sprawcy.

Jeżeli zleceniobiorca od początku działał po to, aby wprowadzić zleceniodawcę w błąd i doprowadzić go do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, można rozważać również art. 286 § 1 Kodeksu karnego dotyczący oszustwa. Taka kwalifikacja zależy jednak od dowodów zamiaru i realnej szkody majątkowej.

Jak zabezpieczyć się na przyszłość?

Najlepiej stosować procedurę, która łączy oświadczenie zleceniobiorcy, dokumenty potwierdzające i obowiązek aktualizacji danych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 i art. 46 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych to płatnik odpowiada za rozliczenie składek, dlatego powinien móc wykazać, że dochował należytej staranności.

• Żądaj oświadczenia przed rozpoczęciem każdej umowy zlecenia oraz przy każdej zmianie okresu współpracy.
• W oświadczeniu wskazuj konkretny okres, którego dotyczy, nazwę innego pracodawcy, informację o podstawie wymiaru składek co najmniej równej minimalnemu wynagrodzeniu oraz zobowiązanie do niezwłocznego zgłoszenia zmian.
• Przy dłuższych umowach żądaj cyklicznego potwierdzenia, zwłaszcza gdy wynagrodzenie z etatu jest zmienne albo zleceniobiorca informuje o przerwach w zatrudnieniu.
• Wprowadzaj do umowy zlecenia postanowienie o odpowiedzialności odszkodowawczej za podanie nieprawdziwych danych, oparte na art. 471 Kodeksu cywilnego.
• Przechowuj oświadczenia, korespondencję i zaświadczenia razem z dokumentacją umowy, aby w razie kontroli wykazać podstawę przyjętego sposobu oskładkowania.

Podsumowanie

Fałszywe oświadczenie zleceniobiorcy nie powoduje, że ZUS automatycznie odstąpi od dochodzenia zaległych składek od płatnika. Z art. 17 ust. 1, art. 46 ust. 1 i art. 47 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że rozliczenie składek jest obowiązkiem płatnika. Jednocześnie zleceniodawca może dochodzić od zleceniobiorcy naprawienia szkody na podstawie art. 471 i art. 361 § 1 oraz § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli wykaże, że szkoda powstała przez nierzetelne oświadczenie.

W praktyce najważniejsze jest dobre udokumentowanie sytuacji zleceniobiorcy. Przy kilku umowach lub niejasnej podstawie składek pomocne może być szersze omówienie, czym jest zbieg tytułów ubezpieczenia i jak wpływa na rozliczenia z ZUS.

FAQ

Źródła

• Art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 6 ust. 4, art. 9 ust. 1, art. 9 ust. 1a, art. 9 ust. 2c, art. 17 ust. 1, art. 23 ust. 1, art. 36, art. 46 ust. 1, art. 47 oraz art. 98 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
• Art. 361 § 1 i § 2, art. 471 oraz art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 233 § 6, art. 270 § 1, art. 271 § 1 oraz art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.