Samozatrudnienie i usługi dla obecnego pracodawcy

Sposób wykonywania usług

Co do zasady pracownik może równolegle pozostawać w stosunku pracy i prowadzić działalność gospodarczą. Sam fakt założenia JDG albo bycia wspólnikiem spółki z o.o. nie jest zakazany. Problem pojawia się wtedy, gdy usługi wykonywane dla obecnego pracodawcy są w praktyce tylko „przebraniem” dotychczasowej pracy etatowej.

Zgodnie z art. 22 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Z kolei art. 22 § 1¹ Kodeksu pracy stanowi, że zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej umowy.

W praktyce oznacza to, że współpraca B2B z własnym pracodawcą jest bezpieczniejsza wtedy, gdy usługi są rzeczywiście odrębne od etatu. Jeżeli na etacie jest Pan kierownikiem jakości, a w działalności wykonuje Pan np. montaż narzędzi, spawanie czy malowanie, to jest to korzystny kierunek, o ile ten drugi zakres nie będzie wykonywany jak typowa praca pracownicza.

Podobne ryzyko występuje wtedy, gdy działalność jest prowadzona wspólnie z inną osobą w formie spółki cywilnej; osobno omawiamy łączenie spółki cywilnej z etatem u tego samego kontrahenta.

Istotne są zwłaszcza następujące elementy:

• inny rodzaj czynności niż na etacie,
• samodzielne ustalanie sposobu wykonania usługi,
• brak bieżącego podporządkowania służbowego,
• możliwość wykonania usługi własnymi narzędziami i przy własnej organizacji pracy,
• rozliczenie za rezultat, etap lub zakres prac, a nie za samą dyspozycyjność,
• ponoszenie choćby części ryzyka gospodarczego przez wykonawcę.

Jeżeli interesuje Pana szersze ujęcie tego zagadnienia, zobacz również: samozatrudnienie.

Kiedy współpraca może zostać uznana za ukryty stosunek pracy

Ryzyko pojawia się wtedy, gdy formalnie wystawia Pan fakturę, ale faktycznie pracuje jak pracownik. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy pracodawca narzuca godziny, miejsce, sposób pracy, kolejność czynności, zapewnia narzędzia i włącza Pana w zwykłą organizację pracy zakładu tak jak innych pracowników.

Taką kwalifikację wspiera art. 22 § 1 i § 1¹ Kodeksu pracy. Dodatkowo art. 22 § 1² Kodeksu pracy wyraźnie wskazuje, że nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy określonych w § 1.

W razie sporu znaczenie ma rzeczywisty stan faktyczny, a nie sam zapis umowy. Ocena zależy więc od konkretów: kto ustala czas pracy, kto organizuje proces, kto odpowiada wobec osób trzecich, czy można posłużyć się podwykonawcą, czy usługa jest rozliczana projektowo, czy miesięcznie jak pensja.

Czynności konkurencyjne i obowiązek lojalności

Nawet jeżeli nie ma Pan podpisanej umowy o zakazie konkurencji, nadal obowiązuje Pana lojalność wobec pracodawcy. Wynika ona z art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracownik ma obowiązek dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę.

Jeżeli planowana działalność miałaby konkurować z pracodawcą, przejmować jego klientów, korzystać z jego know-how, dokumentacji, kontaktów handlowych albo czasu pracy, może to prowadzić do odpowiedzialności pracowniczej, a w skrajnych przypadkach nawet do rozwiązania umowy o pracę. Jeżeli w dokumentach firmowych obowiązuje zakaz dodatkowej działalności albo obowiązek jej zgłoszenia, trzeba to także uwzględnić.

W tym kontekście warto porównać podobny problem: własna DG.

JDG a spółka z o.o. – czy forma ma znaczenie?

Tak, ale nie rozstrzyga sprawy sama przez się. Zarówno przy JDG, jak i przy spółce z o.o. organ lub sąd będzie patrzył przede wszystkim na realny sposób wykonywania usług.

W przypadku JDG związek między Panem jako pracownikiem i Panem jako wykonawcą jest oczywisty. Dlatego szczególnie ważne jest wyraźne oddzielenie obu ról.

W przypadku spółki z o.o. sytuacja może wyglądać formalnie lepiej, bo stroną umowy z pracodawcą byłaby spółka, a nie Pan osobiście. Nie usuwa to jednak ryzyka automatycznie. Jeżeli w praktyce to Pan osobiście wykonuje te same czynności co na etacie, pod tym samym nadzorem i w podobnym reżimie organizacyjnym, sam fakt użycia spółki nie wyklucza zakwestionowania takiego modelu.

Trzeba też pamiętać, że zgodnie z art. 83 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli więc konstrukcja z wykorzystaniem spółki miałaby służyć wyłącznie ukryciu rzeczywistego stosunku pracy albo obejściu obowiązków publicznoprawnych, może rodzić dalsze ryzyka.

Jakie usługi dla obecnego pracodawcy są najmniej ryzykowne?

Najbezpieczniejsze są usługi, które:

• nie należą do Pana etatowego stanowiska,
• mają charakter dodatkowy, techniczny, projektowy albo zadaniowy,
• mogą być wykonane samodzielnie i poza typowym grafikiem etatowym,
• są rozliczane za konkretny efekt, a nie za obecność,
• mogą być świadczone także na rzecz innych klientów.

W opisanym stanie faktycznym mniejszym ryzykiem obarczone będą np. odrębne usługi montażowe, spawalnicze czy malarskie, jeżeli nie są one elementem obowiązków kierownika jakości i nie są wykonywane w warunkach podporządkowania pracowniczego. Samo to jednak nie wystarczy – równie ważna jest praktyka wykonywania umowy.

W podsumowaniu podobnych rozliczeń bywa też istotna kwestia dokumentowania sprzedaży, zobacz: faktury dla pracodawcy.

Jak ułożyć współpracę w praktyce

Aby ograniczyć ryzyko, warto zadbać o kilka praktycznych rozwiązań:

• w umowie precyzyjnie opisać odrębny przedmiot usług,
• unikać wpisywania obowiązku pracy w godzinach etatowych,
• rozliczać usługi według zakresu, etapów albo rezultatów,
• przewidzieć możliwość wykonania usługi samodzielnie, bez bieżącego kierownictwa zamawiającego,
• oddzielić narzędzia, komunikację i dokumentację od zasobów pracodawcy,
• nie używać działalności gospodarczej do wykonywania „nadgodzin na fakturę” za tę samą pracę.

Jeżeli współpraca ma być stała, warto przeanalizować także skutki podatkowe i ubezpieczeniowe. W szczególności trzeba ocenić, czy rzeczywiście mamy do czynienia z działalnością gospodarczą prowadzoną we własnym imieniu i na własne ryzyko, co wynika z art. 3 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców.

FAQ

Czy mogę mieć etat i jednocześnie JDG?

Tak. Polskie przepisy nie zakazują łączenia umowy o pracę z działalnością gospodarczą. Ograniczenia mogą jednak wynikać z zakazu konkurencji, obowiązku lojalności oraz z tego, czy współpraca B2B nie ma w praktyce cech stosunku pracy.

Czy mogę wystawiać faktury własnemu pracodawcy?

Tak, ale tylko wtedy, gdy fakturowane usługi są rzeczywiście odrębne od pracy etatowej i nie są wykonywane w warunkach podporządkowania z art. 22 § 1 Kodeksu pracy.

Czy spółka z o.o. eliminuje problem samozatrudnienia?

Nie. Spółka może zmienić formę współpracy, ale nie usuwa ryzyka, jeśli w praktyce nadal Pan osobiście wykonuje pracę tak jak pracownik.

Czy potrzebuję zgody pracodawcy na dodatkową działalność?

Nie zawsze. Zależy to od treści umowy o pracę, regulaminów wewnętrznych, ewentualnego zakazu konkurencji i charakteru planowanej działalności.

Co jest najważniejsze przy ocenie ryzyka?

Nie nazwa umowy, lecz rzeczywisty sposób świadczenia usług: zakres obowiązków, podporządkowanie, czas i miejsce pracy, sposób rozliczeń oraz stopień samodzielności.

Źródła

• art. 22 § 1, § 1¹ i § 1², art. 100 § 2 pkt 4 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 83 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 3 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców