Oskarżenie o przejęcie klientów i wykorzystanie danych po odejściu z pracy

Czy samo napisanie do dawnych klientów jest nielegalne?

Nie zawsze. Sam fakt, że po rozwiązaniu umowy o pracę zakłada Pani własną działalność i kontaktuje się z osobami z rynku, nie oznacza automatycznie naruszenia prawa. Ocenę zmienia jednak to, z jakiego źródła pochodziły dane kontaktowe, w jakim celu zostały użyte oraz czy były elementem chronionej bazy klientów byłego pracodawcy.

Jeżeli adresy i relacje z tymi osobami znała Pani niezależnie od zatrudnienia, od wielu lat prywatnie lub zawodowo poza stosunkiem pracy, to były pracodawca nie może skutecznie twierdzić wyłącznie na podstawie samego wysłania korespondencji, że doszło do „kradzieży danych”. Taki zarzut wymaga udowodnienia konkretnego bezprawnego pozyskania, wykorzystania albo ujawnienia informacji.

Inaczej będzie, jeśli wykorzystano dane z firmowego CRM, notesów służbowych, poczty firmowej, kartotek, historii zamówień albo zestawień klientów przygotowanych przez pracodawcę. Wtedy spór dotyczy już nie tylko relacji biznesowych, ale także tajemnicy przedsiębiorstwa i danych osobowych.

Czyny nieuczciwej konkurencji – najważniejsze przepisy

W opisanej sytuacji podstawowe znaczenie mają przepisy ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Art. 12 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji stanowi, że czynem nieuczciwej konkurencji jest nakłanianie klientów przedsiębiorcy do rozwiązania z nim umowy albo niewykonania lub nienależytego wykonania umowy w celu przysporzenia korzyści sobie lub osobom trzecim albo szkodzenia przedsiębiorcy. Samo „przejście” klienta do innej firmy nie zawsze wypełnia ten przepis, ale aktywne przejmowanie klientów przy użyciu poufnych danych lub nieuczciwych metod już może.

Jeszcze ważniejszy bywa art. 11 ust. 1–4 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Wynika z niego, że czynem nieuczciwej konkurencji jest ujawnienie, wykorzystanie lub pozyskanie cudzych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa. Zgodnie z art. 11 ust. 2 tej ustawy tajemnicą przedsiębiorstwa są informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, które nie są powszechnie znane ani łatwo dostępne, o ile przedsiębiorca podjął przy zachowaniu należytej staranności działania w celu utrzymania ich w poufności.

To oznacza, że nie każda lista klientów automatycznie jest tajemnicą przedsiębiorstwa. Były pracodawca powinien wykazać łącznie, że:

• dane miały wartość gospodarczą,
• nie były powszechnie dostępne,
• firma rzeczywiście chroniła ich poufność, np. przez procedury, uprawnienia dostępu, umowy o poufności, regulaminy, ograniczenia systemowe.

Przy sporze o tajemnicę klientów znaczenie może mieć też to, czy pracownik podpisywał odrębną umowę o poufności lub klauzule NDA. Zagadnienie to omawia również materiał: tajemnica klientów.

Znaczenie obowiązków pracownika po zakończeniu zatrudnienia

Nawet po ustaniu stosunku pracy były pracownik nie może swobodnie wykorzystywać informacji chronionych. W czasie zatrudnienia pracownik ma obowiązek dbać o dobro zakładu pracy i zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę – tak wynika z art. 100 § 2 pkt 4 i pkt 5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Po rozwiązaniu umowy o pracę wygasa podporządkowanie pracownicze, ale nie znika odpowiedzialność za bezprawne użycie tajemnicy przedsiębiorstwa. Dlatego brak umowy o zakazie konkurencji nie oznacza jeszcze pełnej swobody działania. Jeżeli w sprawie występuje także zakaz konkurencji, ocenę trzeba poszerzyć o treść tej umowy, zakres działalności konkurencyjnej, czas obowiązywania i ewentualne kary umowne.

W przypadku zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 101(2) § 1–3 Kodeksu pracy taka umowa wymaga formy pisemnej, dotyczy tylko pracownika mającego dostęp do szczególnie ważnych informacji, a pracodawca co do zasady musi wypłacać odszkodowanie nie niższe niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi zakazu.

Przejęcie klientów pracodawcy – kiedy zarzut może być realny?

Zarzut byłego pracodawcy może być realny zwłaszcza wtedy, gdy łącznie występują takie okoliczności:

• kontaktowała się Pani z klientami zidentyfikowanymi dzięki dokumentacji lub systemom byłego pracodawcy,
• wykorzystała Pani dane niedostępne publicznie, np. prywatne numery, adresy, historię współpracy, warunki cenowe, preferencje zakupowe,
• pracodawca ograniczał dostęp do tych danych i traktował je jako poufne,
• korespondencja miała na celu przejęcie kontraktów lub skłonienie klientów do zakończenia współpracy z byłym pracodawcą.

Natomiast samo to, że zna Pani dane osoby od 10 lat, nie zamyka sprawy na korzyść byłego pracownika, ale też nie rozstrzyga jej automatycznie na jego korzyść. Kluczowy jest stan faktyczny: czy użyty został prywatny kontakt znany wcześniej, czy jednak w praktyce użyto danych uporządkowanych i wzbogaconych dzięki pracy u poprzedniego pracodawcy.

RODO i dane klientów – osobny problem od nieuczciwej konkurencji

W takich sprawach często mieszają się dwa porządki prawne: tajemnica przedsiębiorstwa i ochrona danych osobowych. To nie jest to samo.

Jeżeli klientami były osoby fizyczne albo osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, a korespondencja zawierała ich dane osobowe, trzeba ocenić zgodność działania z art. 5 ust. 1 lit. a, b i f oraz art. 6 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO). Każde przetwarzanie danych osobowych musi mieć podstawę prawną, odbywać się w konkretnym celu i z poszanowaniem zasady poufności.

Jeżeli dane zostały wyniesione z poprzedniej firmy albo wykorzystane poza pierwotnym celem, może dojść nie tylko do sporu z pracodawcą, ale też do naruszenia zasad ochrony danych. W praktyce takie sytuacje bywają oceniane także przez pryzmat dostępu do danych po ustaniu zatrudnienia, zakresu upoważnień i zabezpieczeń organizacyjnych. Zobacz również materiał o RODO i dane klientów.

W skrajnych przypadkach możliwa jest także odpowiedzialność karna za bezprawne przetwarzanie danych na podstawie art. 107 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych, jeśli dane są przetwarzane, choć ich przetwarzanie nie jest dopuszczalne albo osoba nie jest do tego uprawniona. Ocena tego ryzyka zawsze zależy jednak od konkretnego materiału dowodowego.

Jakich roszczeń może dochodzić były pracodawca?

Jeżeli były pracodawca wykaże czyn nieuczciwej konkurencji, może skorzystać z roszczeń przewidzianych w art. 18 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Może żądać w szczególności:

• zaniechania niedozwolonych działań,
• usunięcia skutków niedozwolonych działań,
• złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych, czyli odszkodowania,
• wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści,
• zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny, jeżeli czyn był zawiniony.

W praktyce spory najczęściej dotyczą zakazu dalszego kontaktowania się z klientami, usunięcia danych, wykazania źródła ich pozyskania oraz zapłaty odszkodowania. W razie istnienia ważnej umowy o zakazie konkurencji mogą dojść także roszczenia kontraktowe i ewentualne kary umowne, niezależnie od roszczeń z ustawy.

Jak ocenić, czy baza klientów była naprawdę chroniona?

W sporach sądowych bardzo ważne jest to, czy były pracodawca potrafi wykazać, że baza klientów miała status tajemnicy przedsiębiorstwa zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Pomocne są zwykle następujące elementy:

Jeżeli dane klientów są powszechnie dostępne, np. na stronach internetowych, w CEIDG, mediach społecznościowych czy katalogach branżowych, sam fakt skontaktowania się z nimi nie przesądza o naruszeniu tajemnicy przedsiębiorstwa. Problem powstaje wtedy, gdy wartość miało właśnie zestawienie tych danych, ich selekcja albo wiedza o preferencjach i historii współpracy.

Co przemawia na korzyść byłego pracownika?

Na korzyść osoby oskarżanej mogą przemawiać w szczególności takie okoliczności:

• dane kontaktowe znała wcześniej z relacji prywatnych lub z działalności prowadzonej przed zatrudnieniem,
• nie kopiowała żadnych plików, wydruków, notatek ani danych z systemów byłego pracodawcy,
• kontakt był jednorazowy i nie zawierał nakłaniania do zerwania umowy,
• adresaci byli równocześnie znajomymi albo osobami publicznie dostępnymi w branży,
• pracodawca nie zabezpieczał bazy klientów ani nie traktował jej realnie jako poufnej.

Duże znaczenie ma też treść korespondencji. Neutralna informacja o rozpoczęciu działalności może być oceniana inaczej niż namawianie do zakończenia współpracy z poprzednim przedsiębiorcą lub powoływanie się na informacje uzyskane w poprzedniej pracy.

Jak się bronić, gdy były pracodawca stawia zarzuty?

Przede wszystkim nie warto składać pochopnych wyjaśnień, które mogłyby potwierdzać korzystanie z firmowej bazy. Lepiej zebrać i uporządkować dowody. W praktyce pomocne są:

• wiadomości i dokumenty potwierdzające, że relacja z adresatami istniała przed zatrudnieniem,
• dowody źródła danych kontaktowych, np. wizytówki prywatne, wcześniejsza korespondencja, kontakty telefoniczne, publiczne źródła,
• treść wysłanych listów, e-maili lub wiadomości,
• ustalenie, czy miała Pani podpisaną umowę o poufności albo o zakazie konkurencji,
• ustalenie, czy po odejściu zwrócono sprzęt, usunięto pliki i zablokowano dostęp do systemów.

Jeżeli były pracodawca wzywa do zapłaty, żąda podpisania oświadczenia albo grozi pozwem, najlepiej odpowiedzieć po analizie dokumentów. W wielu sprawach o wyniku decydują szczegóły: zakres dostępu do danych, forma kontaktu z klientami, status klientów i udowodnienie szkody.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji nie da się odpowiedzieć uczciwie „tak” albo „nie” bez dokładnego ustalenia, skąd pochodziły dane i jaki był cel kontaktu z klientami. Jeśli osoby znała Pani niezależnie od pracy i nie korzystała z firmowej bazy, zarzut „kradzieży danych” może okazać się bezpodstawny. Jeżeli jednak dane zostały wykorzystane dzięki zatrudnieniu, a pracodawca chronił je jako poufne, ryzyko roszczeń jest realne.

W praktyce najważniejsze są dowody źródła kontaktów, treść korespondencji, istnienie procedur poufności oraz to, czy doszło do przejęcia klientów lub wykorzystania informacji o wartości gospodarczej.

FAQ

Czy były pracownik może kontaktować się z dawnymi klientami?

Tak, ale nie może wykorzystywać w tym celu chronionej bazy klientów, tajemnicy przedsiębiorstwa ani danych osobowych użytych bez podstawy prawnej. O legalności decydują szczegóły sprawy.

Czy lista klientów zawsze jest tajemnicą przedsiębiorstwa?

Nie. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji musi ona mieć wartość gospodarczą, nie być powszechnie dostępna i być realnie chroniona przez przedsiębiorcę.

Czy bez umowy o zakazie konkurencji można założyć własną firmę w tej samej branży?

Zwykle tak. Brak umowy o zakazie konkurencji nie zwalnia jednak z obowiązku nienaruszania tajemnicy przedsiębiorstwa ani zasad ochrony danych osobowych.

Jakie roszczenia może zgłosić były pracodawca?

Na podstawie art. 18 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji może żądać m.in. zaniechania działań, usunięcia skutków, odszkodowania, wydania korzyści i niekiedy publikacji oświadczenia.

Czy grozi odpowiedzialność na gruncie RODO?

Tak, jeśli doszło do bezprawnego wykorzystania danych osobowych klientów. W zależności od okoliczności może chodzić o odpowiedzialność cywilną, pracowniczą, administracyjną, a niekiedy także karną.

Źródła

1. Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, ISAP.

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 100 § 2 pkt 4 i 5 oraz art. 101(2) § 1–3.

3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 (RODO), w szczególności art. 5 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1.

4. Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych, w szczególności art. 107 ust. 1.