Czas wolny na wycieczce szkolnej, prawa i obowiązki nauczyciela wobec pełnoletnich uczniów

Obowiązek zapewnienia opieki uczniom

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2018 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania krajoznawstwa i turystyki przez publiczne szkoły i placówki organizacja wycieczek szkolnych musi zapewniać „pełne bezpieczeństwo” uczestników, a nadzór nad uczniami sprawują opiekunowie wyznaczeni przez kierownika wycieczki, którym z zasady jest nauczyciel. Rozporządzenie nie przewiduje instytucji „czasu wolnego” rozumianego jako okres całkowitej swobody dla uczniów bez żadnej formy nadzoru. Pojęcie to, choć funkcjonujące potocznie, nie znajduje normatywnego zakotwiczenia w przepisach prawa. Jednocześnie obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa uczniom spoczywa na szkole i jej pracownikach także poza budynkiem szkoły, w tym w czasie wycieczek.

W myśl art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela nauczyciel ma obowiązek rzetelnego realizowania zadań związanych z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły, w tym obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę.

Pozostawienie uczniów bez bezpośredniego nadzoru, nawet na krótki czas, może zostać uznane za naruszenie obowiązku dochowania należytej staranności w zapewnieniu bezpieczeństwa, zwłaszcza jeżeli w tym czasie doszłoby do jakiegokolwiek incydentu (np. wypadku, czynu zabronionego czy nieautoryzowanego kontaktu z osobami trzecimi). W razie zaistnienia szkody nauczyciel mógłby ponosić odpowiedzialność zarówno dyscyplinarną, jak i – w sytuacjach skrajnych – cywilnoprawną (wina w nadzorze) lub karną.

Czas wolny uczniów w trakcie wycieczki

Należy jednak zauważyć, że istnieje praktyka dopuszczania tzw. czasów przejściowych lub „kontrolowanego czasu wolnego”, w ramach których uczniowie przemieszczają się w grupach po wcześniej określonym i bezpiecznym obszarze, mają obowiązek zgłoszenia miejsca pobytu, a opiekunowie prowadzą kontrolę wyrywkową. Tego rodzaju rozwiązanie może być uznane za dopuszczalne, o ile spełnione są określone warunki minimalizujące ryzyko:

– uprzednia zgoda rodziców/opiekunów prawnych na taką formę aktywności (w przypadku uczniów niepełnoletnich),

– ustalenie zasad bezpieczeństwa,

– zapewnienie dostępności telefonicznej uczniów,

– określenie ram czasowych i przestrzennych „czasu wolnego”,

– zapewnienie nadzoru pośredniego (np. opiekunowie rozmieszczeni w okolicy, kontrole punktowe).

W świetle powyższego rekomenduję, by nie zarządzał Pan „czasu wolnego” (w sensie pełnej autonomii uczniów bez jakiejkolwiek kontroli), lecz jedynie „czas kontrolowany samodzielnego pobytu” na podstawie wyraźnie określonych zasad, dokumentowanych zgodą rodziców oraz ujętych w programie wycieczki zatwierdzanym przez dyrektora szkoły. Takie podejście minimalizuje ryzyko odpowiedzialności nauczyciela, choć nie eliminuje go całkowicie.

Status pełnoletniego ucznia w systemie prawa oświatowego nie wyłącza go z obowiązku przestrzegania regulaminu szkoły, w tym także w trakcie wycieczek szkolnych. W szczególności zgodnie z art. 99 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe statuty szkół określają obowiązki ucznia, w tym zasady zachowania się na zajęciach dydaktycznych i wychowawczych, a także konsekwencje ich nieprzestrzegania.

Konsekwencje spożywania alkoholu przez uczniów

Jeżeli statut szkoły wprowadza zakaz spożywania alkoholu, palenia papierosów i innych używek przez uczniów (co jest powszechnie praktykowane), to naruszenie tych zakazów przez ucznia pełnoletniego wciąż stanowi podstawę do zastosowania środków dyscyplinujących, przewidzianych w statucie (np. upomnienie wychowawcy, nagana dyrektora, przeniesienie do innej klasy, a nawet skreślenie z listy uczniów – jeżeli statut tak stanowi).

Pełnoletność ucznia ma jednak znaczenie proceduralne: wszelkie decyzje w sprawie ucznia podejmowane przez szkołę nie wymagają już zgody ani zawiadamiania rodziców. Uczeń pełnoletni odpowiada za swoje działania samodzielnie, a szkoła kieruje do niego wszelką korespondencję i zawiadomienia, także te związane z ewentualnym postępowaniem dyscyplinarnym.

Warto wskazać, że spożywanie alkoholu przez osoby poniżej 18. roku życia stanowi wykroczenie, natomiast w przypadku uczniów pełnoletnich nie jest to czyn zabroniony jako taki – niemniej może stanowić naruszenie norm szkolnych i jako takie podlega sankcjom regulaminowym. Palenie tytoniu przez osoby pełnoletnie również nie jest zakazane przez prawo powszechne, ale szkoła jako instytucja wychowawcza może wprowadzać własne, bardziej rygorystyczne zasady, obowiązujące wszystkich uczniów.

Z punktu widzenia nauczyciela-opiekuna istotne jest nie tyle samodzielne „karanie” ucznia, ile prawidłowe udokumentowanie zdarzenia, zgłoszenie go kierownikowi wycieczki (jeżeli nauczyciel nie pełni tej funkcji) oraz sporządzenie notatki służbowej. Podejmowanie formalnych kroków dyscyplinujących należy do kompetencji dyrektora szkoły, który działa na podstawie statutu i regulaminu szkoły.

W odniesieniu do obu analizowanych kwestii należy wskazać, że nauczyciel jako organizator wycieczki szkolnej zobowiązany jest do szczególnej staranności w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa uczniom, w tym przez sprawowanie efektywnego nadzoru. Zarządzenie „czasu wolnego” bez jakiejkolwiek formy kontroli jest rozwiązaniem ryzykownym prawnie i nie powinno mieć miejsca. Możliwe jest jedynie zastosowanie formuły ograniczonego, nadzorowanego „czasu swobodnej aktywności”, ale pod warunkiem wprowadzenia odpowiednich środków organizacyjnych i uzyskania zgód (w przypadku uczniów niepełnoletnich).

W zakresie odpowiedzialności pełnoletnich uczniów szkoła zachowuje prawo do stosowania przewidzianych w statucie konsekwencji wychowawczych i dyscyplinujących, niezależnie od wieku ucznia, o ile dane zachowanie narusza przyjęte wewnętrznie normy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19

2. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe, Dz.U. 2017 poz. 59