Dyżur nocny nauczyciela na wycieczce szkolnej

Dyżur nocny nauczyciela na wycieczce szkolnej – czy jest dopuszczalny?

Aktualne przepisy nie zawierają prostego zakazu pełnienia przez nauczyciela dyżuru nocnego podczas wycieczki szkolnej z noclegiem. Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje: zwykłe uczestnictwo nauczyciela w wycieczce jako opiekuna oraz formalnie zaplanowany nocny dyżur, podczas którego nauczyciel ma czuwać, kontrolować zachowanie uczniów, reagować na zdarzenia i wykonywać obowiązki opiekuńcze.

Jeżeli szkoła organizuje wycieczkę z noclegiem, musi zapewnić uczniom bezpieczeństwo przez cały czas jej trwania. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 2018 r. zgodę na wycieczkę wyraża dyrektor szkoły przez zatwierdzenie karty wycieczki, a dyrektor wyznacza kierownika i opiekunów wycieczki. Kierownik określa zadania opiekunów w zakresie realizacji programu oraz zapewnienia opieki i bezpieczeństwa uczniom, natomiast opiekun sprawuje opiekę nad powierzonymi uczniami i nadzoruje przestrzeganie regulaminu wycieczki.

Oznacza to, że dyżur nocny może pojawić się w harmonogramie wycieczki, jeżeli jest uzasadniony bezpieczeństwem uczniów. Nie może być jednak organizowany w sposób, który w praktyce pozbawia nauczyciela odpoczynku, prowadzi do przekroczenia norm czasu pracy i pozostaje bez żadnego rozliczenia.

Czas pracy nauczyciela podczas wycieczki z noclegiem

Podstawową zasadą jest art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela: czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień. W tych 40 godzinach mieszczą się nie tylko lekcje wynikające z pensum, ale także inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby uczniów.

Wycieczka szkolna jest formą działalności szkoły, a opieka nad uczniami w czasie wycieczki stanowi zadanie opiekuńcze. Jeżeli nauczyciel w dzień realizuje program wycieczki i sprawuje opiekę nad uczniami, a następnie w nocy ma wyznaczony dyżur, należy ocenić, ile realnie trwa jego praca i czy nie dochodzi do przekroczenia ustawowych granic.

Nie jest prawidłowe automatyczne założenie, że nauczyciel podczas całej wycieczki pozostaje poza czasem pracy, bo „tylko towarzyszy” uczniom. Z drugiej strony nie każda godzina pobytu poza miejscem zamieszkania będzie godziną aktywnej pracy. Kluczowe jest to, czy w danym czasie nauczyciel miał wyznaczone konkretne obowiązki, pozostawał do dyspozycji szkoły i nie mógł swobodnie korzystać z odpoczynku.

Czy za dyżur nocny przysługuje dodatkowe wynagrodzenie?

Odpowiedź zależy od tego, jak dyżur został zaplanowany i jaki miał charakter. Karta Nauczyciela przewiduje szczególne zasady pracy w porze nocnej w art. 42b. Zgodnie z tym przepisem nauczyciel może być obowiązany do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej, a za każdą godzinę takiej pracy przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 15% godzinowej stawki wynagrodzenia zasadniczego, nie niższe niż dodatek wynikający z art. 151⁸ § 1 Kodeksu pracy.

Trzeba jednak podkreślić, że art. 42b Karty Nauczyciela i rozporządzenie wykonawcze z 17 maja 2001 r. dotyczą określonych szkół, placówek i przypadków, w których tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć wychowawczych może być realizowany także w porze nocnej. Zwykła wycieczka szkolna z noclegiem nie zawsze będzie mieściła się w tej konstrukcji prawnej. Samo nazwanie obowiązku „dyżurem nocnym” nie przesądza jeszcze, że automatycznie należy się dodatek nocny z art. 42b.

Nie oznacza to jednak, że szkoła może wymagać od nauczyciela wielogodzinnej opieki nocnej bez żadnych konsekwencji dla rozliczenia pracy. Jeżeli dyżur był rzeczywistym wykonywaniem obowiązków opiekuńczych, należy go uwzględnić przy ocenie czasu pracy. Jeżeli przypadał w dniu wolnym od pracy, znaczenie może mieć także art. 42c Karty Nauczyciela, zgodnie z którym za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze wykonywane w dniu wolnym nauczyciel otrzymuje inny dzień wolny, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach – odrębne wynagrodzenie.

Jak szkoła powinna zorganizować nocną opiekę nad uczniami?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest takie zaplanowanie wycieczki, aby liczba opiekunów pozwalała na rzeczywistą zmianowość. Jeżeli jeden nauczyciel czuwa w nocy, inny powinien mieć możliwość odpoczynku. Nie powinno się planować wycieczki w taki sposób, że ci sami nauczyciele przez cały dzień prowadzą grupę, wieczorem odpowiadają za zakwaterowanie, a następnie przez całą noc pełnią dyżur.

W dokumentacji wycieczki powinny znaleźć się przede wszystkim: karta wycieczki, lista uczestników, regulamin, program, dane opiekunów oraz jasny podział zadań. Jeżeli szkoła przygotowuje dodatkowy harmonogram dyżurów nocnych, powinien on wskazywać konkretne godziny, osoby odpowiedzialne i zakres obowiązków. Taki dokument jest ważny nie tylko organizacyjnie, ale także dowodowo, gdy później pojawi się spór o czas pracy lub wynagrodzenie.

Dyrektor szkoły powinien też uwzględnić wiek uczniów, ich stan zdrowia, specyfikę grupy, miejsce noclegu, liczbę uczestników i ryzyka wynikające z programu wycieczki. Przy młodszych uczniach albo grupie wymagającej szczególnej opieki nocny nadzór może być uzasadniony, ale tym bardziej trzeba zadbać o odpowiednią liczbę opiekunów.

Co może zrobić nauczyciel, gdy dyżury nocne są planowane bez wynagrodzenia?

Nauczyciel powinien przede wszystkim działać przed wycieczką, a nie dopiero po jej zakończeniu. Warto zwrócić się do dyrektora o wyjaśnienie, czy nocny dyżur jest poleceniem służbowym, w jakich godzinach ma być wykonywany, jak zostanie rozliczony oraz czy zapewniono możliwość odpoczynku. Dobrze jest złożyć taką prośbę e-mailowo albo pisemnie, aby pozostał ślad sprawy.

Jeżeli z harmonogramu wynika, że nauczyciel ma przez kilka dni sprawować opiekę praktycznie bez przerwy, można wskazać, że taka organizacja może naruszać przepisy o czasie pracy oraz stwarzać ryzyko dla bezpieczeństwa uczniów. Przemęczony opiekun nie zapewni właściwego nadzoru, dlatego problem nie dotyczy wyłącznie wynagrodzenia, ale również prawidłowej organizacji wycieczki.

Po wycieczce nauczyciel może domagać się rozliczenia wykonanych zadań, zwłaszcza gdy posiada harmonogram, korespondencję, kartę wycieczki albo inne dowody potwierdzające dyżury. W razie sporu znaczenie ma konkretny stan faktyczny: liczba godzin, zakres obowiązków, dzień tygodnia, sposób polecenia dyżuru, regulacje obowiązujące u pracodawcy oraz to, czy dyżur był rzeczywistą pracą.

Najczęstsze pytania

Źródła

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 42, art. 42b i art. 42c: tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 515.
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2018 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki: Dz.U. 2018 poz. 1055.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 maja 2001 r. w sprawie realizowania przez nauczycieli tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych w porze nocnej: Dz.U. 2001 nr 52 poz. 550.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 151⁷ i art. 151⁸: tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277.